Mae Sion Richards yn fyfyriwr ymchwil yn Adran Theatr, Ffilm a Theledu, Prifysgol Aberystwyth. Mae’n gweithio ar brosiect ar y cyd â Golwg360 i ddatblygu newyddion hyper-leol ar-lein trwy gyfrwng y Gymraeg, a ariennir trwy gynllun Ysgoloriaethau Sgiliau’r Economi Wybodaeth (KESS).

Yma mae Sion yn trafod newyddiaduriaeth dinesydd…

Mae’r term newyddiaduriaeth dinesydd, neu Citizen journalism wedi bodoli ym maes y cyfryngau ers sawl blwyddyn.

Terminoleg sydd wedi newid y ffordd mae cyfryngau’r newyddion yn cael ei greu a’i ddosbarthu gan drawsnewid yr hen system draddodiadol, sydd yn ymddangos ar yr olwg gyntaf yn elitaidd wrth fwydo gwybodaeth i’r gynulleidfa. Mae’r cynnwys a’r wybodaeth erbyn hyn wedi ei selio ar wybodaeth a ffynonellau aml-gyfrwng wedi ei ddarparu gan y defnyddwyr, sydd, ar adegau, yn cydweithio a gwella’r gwaith mae’r newyddiadurwr proffesiynol yn ei wneud.

Trefn o gydweithio ar lefel ddemocrataidd, sy’n siapio ein gweledigaeth o’r byd o’n hamgylch, gan helpu sefydliadau newyddion i ddarparu dadansoddiad mwy cywir a gwir o’r wybodaeth maent yn ceisio darparu.

Yn wir mae sefydliadau megis y BBC a S4C wedi annog gwylwyr yn y gorffennol i gysylltu gydag awgrymiadau, adborth neu gyfraniad i raglenni penodol, ond nid ydym wedi gweld y twf sylweddol o ddeunydd a defnydd gan y cyhoedd, yn enwedig wrth gynhyrchu newyddion/dogfen ar y  teledu a radio.

Newyddion wedi newid

Mae newyddion wedi newid dros y deng mlynedd ddiwethaf. Mae’r ffordd rydym yn ei ddarllen, ei ddefnyddio a’r ddarpariaeth i’r gynulleidfa yn hollol wahanol. Mae hyn i gyd yn effaith o dechnoleg newydd, a’r enghraifft bwysicaf, y ffôn gamera.

‘Mainstream media providers often use images and eyewitness accounts provided by citizens as elements within news stories’. (Redden & Witschge,2010;184)

Mae Lewis D’Vorkin yn ymhelaethu fod defnydd lluniau, fideo a cof llygaid dystion hefyd yn gwella dealltwriaeth y cyhoedd o sefyllfaoedd penodol, ‘first-hand accounts of breaking news … that can better understand[ing]’. (D’Vorkin,2005 cited in Allan,2006;166)

Ond mae enghraifft benodol  o ddefnydd llygaid dystion a defnydd y cof a’i annibynadwyedd, megis achos saethu Jean Charles De Menezes, a’r ansicrwydd o amgylch ffeithiau a ddarparwyd gan lygaid dystion o ran symudiadau De Menezes cyn ei ladd yn 2005 yn orsaf danddaearol Stockwell,Llundain.

Dyma ymchwil benodol gan y BBC, y Brifysgol Agored a Heddlu Manceinion sydd yn edrych ar ddefnydd y cof ac annibynadwyedd o ran cyfleu tystiolaeth mewn sefyllfaoedd o bwysau uchel, megis llygaid dystion mewn achos o lyfryddiaeth,  http://news.bbc.co.uk/1/hi/magazine/8617945.stm

Bomiau Llundain

Dechreuad y ffôn gamera fel dyfais i ddarparu a chasglu cynnwys newyddiadurol mewn sefyllfa o wir ddiddordeb i’r cyhoedd yn nol yn 2005, adeg bomiau terfysg Llundain ar y 7 Gorffennaf 2005.

Cafodd deunydd fideo/sain, negeseuon, lluniau a.y.b. eu gyrru i’r BBC o fewn munudau i’r ffrwydrad gyntaf, fel mae Helen Boaden, Cyfarwyddwr newyddion y BBC yn crynhoi , ‘People were sending us images within minutes of the first problems, before we even knew there was a bomb…some of them are just general comments, but a lot are first-hand accounts. If people are happy about it – and, if people have contacted us, they usually are – we put our programmes in contact with them’.  (Cited in independent on Sunday, 10 July 2005 cited Allan, 2010; 148)

Gan edrych nôl dros y flwyddyn ddiwethaf, mae straeon mwyaf y byd wedi cael eu harddangos trwy luniau amatur. Wyneb gwaedlyd Gaddafi, Gwanwyn Arabaidd a’r terfysgoedd ar hyd Lloegr drwy gydol  haf 2011. Mae’r deunydd a ddefnyddiwyd ar sgrin i gyd yn seiliedig ar ddefnydd aml-gyfrwng personol llygad dystion, neu amateur footage fel mae rhai yn ei alw.  Dywedai Richard Sambrook, erbyn hyn cyn-gyfarwyddwr y BBC World Service a Global News ‘… When major events occur, the public can offer us as much new information as we are able to broadcast to them. From now on, news coverage is a partnership’, sydd yn dangos neges glir o’r angen i gyd weithio er lles democrataidd o fewn cynnwys  newyddion.

Trwy ddefnyddio un o buzzwords eraill ym myd y cyfryngau, User Generated Content (U.G.C), ar wefannau megis Youtube.com a safleoedd aml gyfrwng tebyg, mae cynhyrchwyr erbyn hyn yn creu rhaglenni dogfen yn seiliedig ar ddeunydd llygad dystion sydd ar gael .

Enghraifft benodol yw ’Japans Tsunami: Caught on Camera. Rhaglen ddogfen (darlledwyd ar Channel 4, 8.30pm, 11/12/11) am drychineb a ddigwyddodd yn Siapan llynedd. Cafodd y rhaglen ei chreu o gynnwys fideos byrion oddi ar ffonau symudol wrth ddogfennu’r Tsunami yn taro trefi arfordirol yn Siapan, gan ddinistrio popeth o’i flaen mewn mater o eiliadau. Rhaglen a dangosodd wir ystyr Citizen Journalism trwy ddangos deunydd llygad dystion o’r trychineb.

Dim croeso gan bawb

Yn amlwg mae defnydd cynnwys aml-gyfrwng wedi blaguro ers technoleg a dyfodiad y we ddatblygu, ond nid ar bob achlysur mae’r cyfryngau confensiynol yn barod i groesawu rhai straeon a gwybodaeth, sydd wedi codi’r flwyddyn ddiwethaf.

‘The appeal of blogging as a counterpoint to mainstream reporting is readily apparent, especially when one sets it against the current tendencies toward homogeneity and standardization which increasingly characterize market driven journalism’ (Allam,2006; 173)

Mae hyn yn wir gyda sylwebaeth y cyfryngau ar brotestiadau ‘Occupy Wall Street’ yn Efrog Newydd. Mae sawl enghraifft o’r cyfryngau confensiynol yn bychanu gwerth ac ystyr y symudiad i’r Americanwyr cyffredin.

Dyma rhai enghreifftiau o ‘sefydliadau mawr’ yn bychanu gwerth y protestiadau, gyda blog Joanna Weiss yn Boston Today ac erthygl Ginia Bellafante yn y NYTimes, y ddwy yn gwneud hwyl am ben y sefyllfa, a Bellafante yn brandio’r symudiad fel ‘syrcas’.

Mae hefyd sawl enghraifft ar wefan YouTube o newyddion Americanaidd yn bychanu neu ddim yn deall pwrpas y protestiadau. Mae’r enghraifft yma yn dangos dryswch o ran cyflwynwyr Fox News,  gan gwestiynu bwriad y protestwyr.

Ond mae sawl blog yn darparu sylwebaeth o’r brotest. Sylwebaeth llygaid dystion o newyddion a gwybodaeth gan y protestwyr, megis gwefan http://wearethe99percent.tumblr.com/.

Dim ond barn ar bwy sydd yn dweud y gwir yw’r ddadl nesaf, a dibynadwyedd y ffynonellau.

Law yn llaw

Yn amlwg mae lle i newyddiaduraeth broffesiynol a newyddiaduriaeth dinesydd i gyd-fyw, a chyd-weithio, gan ddatblygu a gwella sefyllfa newyddiaduraeth yn gyfan gwbwl.

Mae Stuart Allan yn disgrifio sut mae’r don newydd o citizen journalism yn bwysig ar gyfer newyddion a gwybodaeth gan ddatgan ‘attention is similarly drawn to the value of the blog format as ‘a vehicle for breaking news’. (Allan, 2006; 122) Mae’n dangos fod mynegiant y cyhoedd ar lefel gymdeithasol yn galluogi materion pwysig frwydro eu ffordd i mewn i brif ddiwylliant darlledu, hyd yn oed os ydynt yn cael eu portreadu mewn ffordd anffafriol.

Gan orffen gyda dyfyniad gan Redden & Witschge, a sut mae dyfodiad technoleg, y we a defnydd citizen journalism wedi torri ffiniau mewn darlledu newyddion a’i greu yn gyfrwng democratig o fewn safbwynt y we- ‘The internet is the fastest growing platform for news… democratiz[ing] news production and reinvigorate democracy’ (Redden & Witschge,2010;184)

Chris Coleman (Llun: PA)
Tommie Collins sy’n rhoi ei farn ar reolwr newydd Cymru…

Felly mae’r aros ar ben, mae Chris Coleman wedi cael ei benodi’n rheolwr  tîm pêl droed Cymru.

Dim sypreis yn y diwedd, ond a oedd yna unrhyw un arall â chystal cymhwyster a Coleman i gymryd y swydd ar ôl y diweddar Gary Speed?

Oes, mae llawer o rwtsh a phethe anghywir wedi eu dweud gan lawer o bobol yn ddiweddar, ond nid gan Coleman.  Eto mae llawer wedi ei farnu am fethiannau yn ei yrfa fel rheolwr … cyn gorfod ymddiheuro ar ôl gwneud eu gwaith cartref go iawn.

Gyrfa go’ lew

Nid tîm â llond sach o bres oedd Fulham, ond llwyddodd Coleman i orffen yn y nawfed safle yn yr Uwch Gynghrair yn ei dymor cyntaf. Wedi hynny, gadawodd rhai o chwaraewyr gorau’r clwb – Van der Sar a Louis Saha y rhai amlycaf – a gyda hynny collwyd y momentwm yr oedd wedi ei adeiladu  yn y tymhorau blaenorol

Aeth ymlaen i reoli Real Sociedad yng Ngwlad y Basg.  Fe adawodd Sociedad  oherwydd nad oedd yn cydweld â gweledigaeth y llywydd Badiola – nid oedd ganddo record ddrwg yno cyn hynny cofiwch, a gadawodd y tîm yn y pumed safle yn y gynghrair.

Y methiant mwyaf mae pawb yn sôn amdano ydy ei amser gyda Coventry. Fy marn i ar hyn ydy nad oedd y clwb mewn cyflwr da pan ymunodd ac roedd wastad yn mynd i fod yn dalcen caled.

Chwarae teg iddo, yn lle eistedd mewn stiwdio foethus Sky, penderfynodd Coleman i bacio ei fagiau er mwyn wynebu her yng Ngwlad Groeg. Larissa oedd y tîm – nid un o gewri Groeg, ond clwb  oedd wedi ennill y gynghrair unwaith yn eu hanes. Wrth gwrs, fe ymddiswydded wythnos cyn cael ei gyhoeddi’n rheolwr newydd Cymru – cyd-ddigwyddiad ta be?

Sefyllfa anodd

Yn ei gynhadledd i’r wasg  gyntaf roedd Coleman yn hyderus, yn drawiadol – ond hefyd yn drist.  Mae mewn sefyllfa unigryw, anodd a bron yn amhosib.

Petai’n colli ei gêm gyntaf, beth fydd y farn? Ai ar Coleman fydd ar fai? Os mai blas buddugoliaeth fydd ar y gêm gyntaf, ai’r farn fydd mai tîm Speed oedd yn chwarae?  Bydd yr un cwestiynau’n codi os cawn rediad da yn y gemau rhagbrofol.

Mae’r Gymdeithas bêl-droed wedi aros yn ddistaw a dangos cryn dipyn o barch ers marwolaeth Speed.  Er hynny, mae’r chwaraewyr presennol, cyn chwaraewyr ac un rhan o’r tîm hyfforddi sef Raymond Verheijen wedi mynegi barn, ac wedi siarad yn gyhoeddus yn ddiweddar.

Tybed a ydy ‘Dutch Ray’ wedi siarad ei hun allan o’i swydd? Mae’n  trydar yn gyson ac mae’n amlwg nad yw’n plesio pawb. Mae Coleman wedi cyhoeddi ei fod wedi cael sgwrs â rhai chwaraewyr, ond heb gael cyfle i siarad â’r tîm hyfforddi i gyd eto.

Mae hefyd wedi dweud mai yn y cefndir fydd ei le yn ystod y gêm gyfeillgar yn erbyn Costa Rica fis nesaf.  Felly mae’n bosib mai aros bydd rhaid tan ar ôl y gêm, cyn i Coleman ddatgelu ei dîm hyfforddi terfynol.

Mae honiadau y bydd  Kit Symons, cyn chwaraewr Cymru, yn rhan o’i dim hyfforddi.  Mae Symons yn cael cryn hwyl yn hyfforddi gydag ieuenctid Fulham yn ddiweddar.

Gobeithio felly y bydd y wasg, a’r cefnogwyr yn dod ynghyd  i gefnogi Coleman yn ei swydd.

Dwi’n gobeithio y bydd Coleman a’r Gymdeithas  yn parhau â’u ‘roadshows’  ledled Cymru.

Gobeithio hefyd y bydd yn rhoi pwysau ar y chwaraewyr sy’n mynnu chwarae i dîm GB i newid eu meddwl a’u hagwedd.

Ac yn olaf, gobeithio y bydd y rheolwr newydd yn rhoi  rheswm i mi ymweld â Brasil yn 2014!

Un o sesiynau Hacio'r Iaith 2011
Mae Hacio’r Iaith yn digwydd yn Aberystwyth ddydd Sadwrn am y drydedd flwyddyn yn olynol.

Dyma ryff geid Bryn Salisbury i wneud y mwyaf o’ch Hacio’r Iaith cyntaf – wedi ei gyhoeddi’n wreiddiol ar ei flog: Persona Non Grata: Hacio’r Iaith – Hacio’r Beth? | Hacking what?”.

Mewn ychydig dan wythnos, bydd Aberystwyth yn leoliad ar gyfer Hacio’r Iaith 2012. Hwn fydd y trydydd digwyddiad, ac un o’r ‘barcamps’ mwyaf yng Nghymru. Mae llawer wedi gofyn i mi esbonio beth yn union ydi ‘barcamp’, wel… Mae bar camp yn fath arbennig o gynhadledd sy’n cael ei ddisgrifio yn Saesneg fel ‘unconference’, does dim amserlen, dim digwyddiadau na siaradwyr wedi eu trefnu – mae popeth yn cael ei drefnu ar y diwrnod. Ydi, mae’n swnio’n wallgof, ond mae’n gweithio.

Yr amserlen

Dwi wedi bod i sawl digwyddiad o’r math ‘ma, ac mae pethau’n gallu bod mor eang â ‘ny yn ystod Barcamp Llundain 2011, ddaru cannoedd o bobl troi lan i wrando a siarad. Mewn un ystafell, roedd dynes yn disgrifio ei gwaith hi o adolygu siocled ar ei gwefan hi (roedd hi di dod a rhywfaint o siocled hefo hi!), tra mewn ystafell arall, roedd blogiwr wisgi yn rhedeg sesiwn “Absinthe for Beginners”, tra mewn ystafell arall roedd person yn rhedeg sesiwn ar greu gemau ar gyfer yr iPhone. Y peth gwallgof? Roedd hyn i gyd o fewn yr un awr!

Ar ddechrau’r dydd, bydd y bobl yno yn ymgasglu wrth y ‘grid’ a rhoi lawr pa drafodaeth maen nhw eisiau cynnal. Fel dwi wedi sôn yn barod, mae’n bosib siarad am unrhyw beth (fel i mi ddweud, siocled ag absinthe…). Y cwestiwn nesaf yw, oes *rhaid* i mi siarad? Wel, does dim *rhaid* i chi, ond dylsa chi wneud. Mae pawb sy’n dod eisiau gwrando ar drafodaethau a ballu. Maen nhw *eisiau* clywed gynoch chi. Does neb yn mynd i weiddi, codi cywilydd na gwneud hwyl ohonoch. Maen nhw eisiau clywed gan bobl wybodus gydag angerdd at y pwnc dan sylw. Does dim angen creu Powerpoint, does dim angen wbath technegol, does dim rhaid paratoi dim. Yn llythrennol, dim ond angen i chi arwyddo lan am slot, a siarad.

Mae’r holl beth amdanoch chi’n rhannu eich angerdd a’ch gwybodaeth. Gallwch drafod rhywbeth sy’n eich diddori chi, dangos prosiect da chi’n gweithio arno, neu gynnal trafodaeth ar bwnc llosg. Jest angen i chi ddewis enw, amser a bant a ni! Eisiau syniadau? Cymrwch olwg ar y dudalen ‘ma oddi ar Lanyrd.com, mae ‘na restr o bron i 1000 o sesiynau mewn cannoedd o barcamps dros y byd gan gynnwys “Fancy a Pint?” yn Barcamp Llundain (un o rhai fi! Ddaru mi gyfarfod y cyd-gyflwynydd y bore ‘na, ac erbyn y pnawn mi ddaru ni gyflwyno’r sesiwn drafod gydag ystafell lawn o bobl – dim PowerPoint na dim), neu “How to Podcast for Free” o Barcamp Lerpwl (dim un o rhai fi). Fel ddaru mi ddweud, *unrhyw beth*. Os eich bod chi ddim yn siŵr am wneud sesiwn, fe allwch chi gysylltu gyda fi cyn dydd Sadwrn nesaf (bryn.salisbury@gmail.com, neu @bryns ar twitter), neu ofyn i mi ar y diwrnod.

Dwi wedi cael profiadau gwych yn gwneud sesiynau mewn barcamps, a dylsa chi gael hefyd. Mae’n siawns da i ymarfer siarad yn gyhoeddus o flaen cynulleidfa sydd eisiau clywed gynoch chi, ac eisiau eich cefnogi. Heblaw am y sesiynau, fe gewch chi gyfle i wylio Sioned (@llef), Iestyn (@iestynx) a finnau yn recordio’r Haclediad o flaen cynulleidfa fyw. Bydd y peth yn wych. Mae’r flwyddyn ‘ma yn siapio lan yn arbennig o dda, a hwn fydd y flwyddyn fwyaf erioed, a dwi wedi gwirioni. Os nad ydych wedy bod o’r blaen, mae ‘na deimlad gwych o ymgasglu gyda grŵp mawr o bobl sydd gydag angerdd dros bwnc. Fyddwch chi’n gadael ac eisiau dechrau tomen o brosiectau newydd yn syth bin – a chofiwch, fydd ‘ny yn rhoi digon i chi drafod yn Hacio’r Iaith 2013!

Gwnai weld chi yno bois! B

Criw Hacio'r Iaith 2011

Dechrau fideo Indigo, Creision Hud
Owain Schiavone sy’n dathlu rhai o’r fideos cerddorol creadigol sydd wedi dod i’r fei dros y flwyddyn ddiwethaf…

Erbyn hyn mae fideos cerddorol wedi dod yn araf hollbwysig wrth hyrwyddo unrhyw fand neu gynnyrch cerddorol newydd.

Ar un olwg, mae fideos cerddoriaeth Cymraeg yn mynd yn bethau prin.

Yn y gorffennol bu rhaglenni teledu fel Fideo 9, Garej ac wrth gwrs Bandit yn cynhyrchu fideos cerddorol o safon uchel iawn ar S4C.

Dros gyfnod y Nadolig bu i ni ffarwelio â’r diweddaraf o’r cyfresi hyn – er mai dim ond nawr ac yn y man roedd rhaglenni Bandit yn cael eu cynhyrchu yn ddiweddar, mae llawer yn mynd i deimlo’n chwith ar eu hôl.

Yn sicr fe lwyddodd Bandit i gynhyrchu nifer o fideos gwych ar gyfer rhai o fandiau gorau Cymru. Pwy sy’n cofio fideo thema badminton y gân ‘Dal Ni Lawr’ gan Genod Droog…sydd wedi cael ei wylio dros 52,000 o weithiau ar YouTube.

Neu beth am ‘Madrach’ gan Derwyddon Dr Gonzo, yn serennu Huw Marshall neb llai.

A’r gorau oll yn fy marn fach i, fideo Mods v Rockers anthem Plant Duw, ‘Nerth dy Draed’.

Fyswn i’n gallu hiraethu trwy’r dydd am fideos y gyfres (ac ella y gwnâi mewn blog arall…) ond yn hytrach na hynny dwi am ddathlu’r fideos cerddorol amgen a gynhyrchwyd yn ystod 2011.

Pwy a ŵyr os fydd artistiaid yn ddigon lwcus i recordio fideos trwy garedigrwydd pwrs ein sianel deledu yn y dyfodol agos. Hyd y gwn i mae’r drafodaeth yn parhau ynglŷn â rhaglen addas i lenwi esgidiau Bandit, ond cwestiwn arall ydy a fydd y rhaglen honno’n cynnwys fideos wedi’u cynhyrchu’n broffesiynol.

Yn y cyfamser, mae rhai o’n hartistiaid wedi penderfynu cymryd mater i’w dwylo eu hunain a bod yn greadigol, gan gynhyrchu fideos yn annibynnol, a chwarae teg iddyn nhw hefyd. Mae eraill wedi cael cymorth gan wneuthurwyr ffilm mwy profiadol.

Dyma felly fy mhump hoff fideo cerddorol Cymraeg (annibynnol-ish) ar gyfer 2011:

5. mr huw: Creaduriaid Byw - un o fideos niferus mr huw i gydfynd â chaneuon o’i albwm ‘Gogleddwyr Budr. Mae hwn wedi’i gyhyrchu gan Aled Rhys Jones.

4. She Said: Creision Hud - mae ‘na stori a phlot i hon gyda golygfeydd amrywiol o Gaerdydd yn gefndir.

3. V moyn T: Colorama - 3 o aelodau Colorama ym Mharc y Rhath…be arall sydd angen?

2. Undegpedwar: Y Niwl - ai’r fideo yma o fersiwn Cymru o Rocky ddaliodd sylw cynhyrchwyr Football Focus?

1. Indigo: Creision Hud – hollol, hollol syml ond hynod effeithiol. Er y symlrwydd mae tipyn o waith wedi mynd mewn i’r fideo ac mae’r grŵp yn haeddu clod am gynhyrchu 5 fideo i’w caneuon yn 2011.

Er y gellid dadlau ei fod yn cyfrannu at ddirywiad rhai o’r cyfryngau cerddoriaeth traddodiadol, heb os mae’r we’n cynnig llwyfan gwych ar gyfer cerddoriaeth a’r potensial i gyrraedd cynulleidfa llawer ehangach.

Un ffordd effeithiol ac adloniadol iawn o hyrwyddo eich cerddoriaeth ar-lein ydy trwy gyfrwng fideo, ac er bod rhai enghreifftiau creadigol iawn uchod, does dim digon o fideos cerddoriaeth Gymraeg i’w gweld ar-lein.

Fy neges i grwpiau Cymru felly ydy hyn, ewch ymaith i gynhyrchu fideos annibynnol ar gyfer eich caneuon, yn hytrach na disgwyl i rywun gynnig gwneud un i chi.

Hafan Caerdydd.biz
Mae Sion Richards yn fyfyriwr ymchwil yn Adran Theatr, Ffilm a Theledu, Prifysgol Aberystwyth. Mae’n gweithio ar brosiect ar y cyd â Golwg360 i ddatblygu newyddion hyper-leol ar-lein trwy gyfrwng y Gymraeg.

Dyma’r ail flog yn trafod ei ymchwil, lle mae’n trafod ystyr y term ‘hyper-lleol’.

Drwy fy astudiaeth hyd yn hyn, un o’r termau sy’n codi’n rheolaidd wrth astudio newyddiaduriaeth fodern a dyfodol y maes ar y rhyngrwyd yw’r term ‘hyper-lleol’.

Buzzword y byd newyddiaduriaeth a sector marchnata newyddion, sydd yn ffocysu ar destunau, newyddion perthnasol a lleol i’r darllenwyr.

Ond sut mae newyddion a sylwebaeth leol yn gwahaniaethu rhwng newyddiaduriaeth leol, ar hyn sydd yn dod o dan derminoleg ‘hyper-lleol’?

Rwyf am egluro’n fras gan ddefnyddio rhai ffynonellau academaidd a blogiau i egluro beth yw ‘hyper-lleol’ o fewn y byd newyddiaduriaeth, yn ogystal â sut gall y derminoleg helpu’r darllenwyr i ddarganfod gwybodaeth a’i ddefnyddio, gan hefyd efallai wella safle Golwg360.

Diffinio hyper-lleol

Mae’r byd rydym ynddo i’w weld yn bodloni ar y gair ‘lleol’. ‘Prynwch yn lleol’, ‘bwytewch yn lleol’, ‘gwnewch beth bynnag yn lleol’. Mae hefyd delfryd ideolegol Jeremy Hunt o deledu lleol mewn 6 ardal yng Nghymru, (sy’n methu’r canolbarth yn llwyr) – gyda Bangor a’r Wyddgrug yn y Gogledd ac Abertawe, Caerdydd, Caerfyrddin a Hwlffordd yn y de.  Syniad sydd yn wych i’r cymunedau lleol, ond yn bersonol rwyf yn amau’n gryf a fyddant yn llwyddiant.

Ond sut mae diffinio lleol, a lle mae’r ffiniau yn dechrau a gorffen ym myd y we. Ac yn bwysicach byth – lle a sut mae ‘hyper-lleol’ yn addas yng Nghymru ac yn y Gymraeg?

Drwy ddarllen sawl erthygl academaidd a blogiau ar y we, nid oes term penodol yn egluro beth yw ‘hyper-lleol’, a beth yn union sy’n ei wneud yn wahanol i sylwebaeth leol. Er hyn mae sawl ffynhonnell yn honni fod hyper-lleol wedi cyrraedd i achub newyddiaduriaeth – maes sydd yn ôl un meddylfryd yn anffodus, ar ei gliniau.

Mae ymchwil academaidd Emily T. Metzgar, Prifysgol Indiana, U.D.A. David D. Kurpius, Prifysgol Louisiana, U.D.A. a Karen M. Rowley ,Prifysgol Louisiana, U.D.A. o’r enw ‘Defining Hyperlocal: Proposing a framework for discussion’ yn mentro creu diffiniad gan ymchwilio i’r maes yn yr America.

Mae’r darn yn cymharu chwe safle gwe, sydd yn honni eu bod yn safleoedd ‘hyper-lleol’. Gyda model ariannol pob un yn wahanol – rhai wedi ariannu a rheoli gan gwmnïau newyddiadurol sydd ag elw mawr, a rhai wedi eu rheoli gan ddinasyddion brwdfrydig am ddim arian o gwbl.

Yr hyn mae’r ymchwil yn datgelu yw bod y gwefannau yn rhannu chwe phrif elfen graidd er mwyn cael eu labelu’n safleoedd ‘hyper-lleol’.

• Elfen Ddaearyddol ‘leol’
• Defnydd y gymuned yn yr ardal ‘leol’
• Adrodd newyddion gwreiddiol
• Gynhenid i’r we
• Llenwi bylchau newyddion sydd yn cael eu methu gan newyddiadurwyr
• Ymgysylltiad dinasyddion gyda’i gilydd.

Mae’n dangos yn glir mai’r elfennau sydd yn bwysig ar gyfer creu safleoedd ‘hyper-lleol’ yw defnydd y cyhoedd, ei brwdfrydedd ar gyfer adrodd gwybodaeth, brwdfrydedd yn y gymdeithas a phlatfform ar lein i greu hyn.

Gwefannau ‘Hyper-lleol’ yn y Gymraeg

Enghraifft o wefan ’hyper-lleol’ drwy’r Gymraeg yw www.caerdydd.biz mae’r wefan yn rhoi sylw i ddigwyddiadau’r ddinas, gyda rhestr eang o bethau sy’n digwydd ar newyddion diweddaraf.

Mae www.borthcommunity.info yn enghraifft wych o safle ‘hyper-lleol’ tu allan i ddinas, sydd yn canolbwyntio ar ddigwyddiadau a newyddion ardal Borth, ger Aberystwyth.

Mae’r ddwy wefan yn talu sylw i wybodaeth yr ysgolion lleol, newyddion gan y cynghorau lleol a materion cyfoes eraill sydd yn bwysig yn y cymunedau.

Mae defnydd y cyhoedd yn allweddol i’r ddwy enghraifft, wrth ddarparu’r cynnwys sydd yn allweddol i redeg y gwefannau, gan hefyd godi ymwybyddiaeth o’r digwyddiadau a newyddion yn yr ardaloedd maent yn gweithredu ynddynt.

Gellir dadlau fod tudalennau ar safleoedd megis Facebook yn ‘hyper-lleol’. Mae tudalennau newyddion am gymunedau ar gael yn rhwydd, lle gall y cyhoedd wneud sylwadau a chynnwys eu negeseuon, gwybodaeth ac ati ar y tudalennau hynny. Mae hyn yn wir hefyd gyda Twitter.

Gwerth ‘hyper-Lleol i Golwg 360 yn 2012

O ran Golwg360, y ddelfryd a gobaith yw ymestyn at gymaint o bobol ag sydd bosib trwy’r iaith Gymraeg. Mae’r newyddion, manylion digwyddiadau a gwybodaeth o bob cwr o Gymru yn allweddol i’r gwasanaeth mae Golwg yn darparu i’r genedl. Wrth gwrs maen anodd iawn i griw bach, sydd wedi’i wasgaru o amgylch Cymru weithio ar lefel ‘hyper-lleol’.

Fel y dywedais yn fy mlog cyntaf – bwriad ‘hyper-lleol’ Golwg360 yw creu hafan seibr ar gyfer gwybodaeth Gymraeg, gan gasglu gwybodaeth o wefannau ‘hyper-lleol’ eraill, a’u  dosbarthu i gynulleidfa eang. Bydd hyn o fudd i wefannau ‘hyper-lleol’ sy’n bodoli eisoes fel modd o yrru traffig at eu gwybodaeth hwythau.

Mae fy mhrosiect yn dechrau cymryd siâp wrth weithio gyda mentrau iaith, blogiau a gwefannau, wrth geisio casglu gwybodaeth a dilynwyr er mwyn ehangu gwefan Golwg360, ac i greu yn lleoliad byrlymus ar gyfer gwybodaeth o bob math ym myd y Cymry.

Gobeithio cawn weld datblygiadau yn ystod misoedd y gwanwyn.

Dydd calan yw hi heddiw, Rwy’n dyfod ar eich traws, I ofyn am y geiniog, Neu grwst, a bara a chaws…

Wel mae Dydd Calan wedi bod, a does neb yn debygol o fod yn barod i gynnig ceiniog i ryw rigymwr diarth ar stepen drws yn yr hinsawdd economaidd yma. Ond dyma gynnig ambell broffwydoliaeth ar gyfer 2012…

Cyn gwneud hynny beth am edrych yn ôl ar fy mhroffwydoliaethau ar gyfer 2011?

“Diwedd ar yr eira – Bydd yr eira mawr yn dychwelyd dros y ddeufis nesaf, gan achosi problemau mawr i gynghorau sydd eisoes yn brin o raean. Serch hynny, dyma’r olaf o’r eira fyddwn ni yn ei weld eleni. Bydd y gwleidyddion a’r awdurdodau lleol yn paratoi am aeaf mawr eto cyn diwedd y flwyddyn, ac yn prynu dwywaith cymaint o raean… ond ni fydd pluen eira yn disgyn.”

Cywir. Er i’r cynghorau bentyrru mae o raean nag erioed o’r blaen, mae’r eira wedi cadw draw eleni. Roedd diwedd gaeaf 2010/2011 a dechrau gaeaf 2011/2012 yn llawer cynhesach na’r cyfartaledd.

“Cymru yn dweud ‘Ie’ – Er gwaethaf rhybuddion Comisiwn Cymru Gyfan nad yw buddugoliaeth yn sicr, a phryderon Peter Hain, fe fydd Cymru yn pleidleisio o blaid mwy o bwerau datganoli ar y 3ydd o Fawrth, a hynny o fwyafrif iach.”

Cywir. Dim ond un sir yng Nghymru bleidleisiodd yn erbyn rhagor o bwerau.

“Prydain yn dweud ‘na’ – i’r bleidlais amgen – Bydd yr ymgyrch o blaid newid i’r system gyntaf heibio’r postyn i’r system bleidlais amgen yn methu ag argyhoeddi pobol Prydain bod angen y newid. Bydd y bleidlais ‘Ie’ yn cario’r dydd yng Nghymru a’r Alban, sydd wedi arfer gyda sustemau pleidleisio cyfrannol, ond yn methu o drwch blewyn yn Lloegr. Bydd hyn yn arwain at hollt mawr o fewn y Democratiaid Rhyddfrydol.”

Cywir, ond roedd hi’n chwalfa yn hytrach nag o drwch blewyn. Wnaeth y bleidlais amgen ddim hyd yn oed gael sl bendith pobol Cymru a’r Alban.

“Etholiad da i Lafur – Bydd y Blaid Lafur yn ail-ennill rywfaint o’i chefnogaeth ar draws Cymru, ac yn cipio dwy neu dair sedd ychwanegol. Bydd y Ceidwadwyr yn ennill rhywfaint o dir oddi ar y Democratiaid Rhyddfrydol. Bydd Plaid Cymru yn gwrthod ceisio atgyfodi’r glymblaid enfys, yn sgil pryderon ynglŷn â phoblogrwydd Llywodraeth San Steffan. Fe fyddwn nhw’n aros mewn clymblaid gyda’r Blaid Lafur, ac yn cynhyrchu dogfen i olynu Cymru’n Un. Bydd Ron Davies yn awgrymu’r enw ‘Cymru Ymlaen’.”

Cywir am yr etholiad, anghywir am glymblaid arall yn y Cynulliad. Ond fe alla’i ddigwydd ryw ben o hyd…

“Rhyfel yn Korea – Bydd De a Gogledd Korea yn mynd i ryfel, ar ôl i China awgrymu na fyddai’n ymyrryd. Bydd yr Unol Daleithiau yn penderfynu anfon milwyr ond Prydain a gwledydd eraill yn gwrthod. Yn wahanol i ryfeloedd Irac af Afghanistan fe fydd hon yn rhyfel byr, ond hynod o dreisgar. Bydd cannoedd o filoedd wedi marw ar ddiwedd tri mis ffyrnig o frwydro, y rhan fwyaf yn ddinasyddion wedi eu gorfodi i’r frwydr gan fyddin Gogledd Korea. Serch hynny, De Korea fydd yn ennill y dydd ac erbyn diwedd y flwyddyn bydd y gwledydd yn un unwaith eto.”

Anghywir. Doedd yna ddim rhyfel rhwng y ddwy Gorea. Ond roedd ddigwyddiad arall mawr yn haes y ddwy wlad, sef marwolaeth yr arweinydd meudwyaidd Kim Jong-Il.

“Ed Miliband yn priodi – Bydd Ed Miliband yn gweld y lles y bydd priodas William a Kate yn ei wneud i ddelwedd y Teulu Brenhinol ac yn penderfynu gofyn i’w bartner, Justine Thornton, ei briodi. Ond ni fydd yn gofyn i’w frawd, David Miliband, fod yn was priodas, ac fe fydd y wasg yn gwneud mor a mynydd o hynny.”

Cywir, ond mae’r drwg deimlad rhyngddo ef a’i frawd yn parhau i ffrwtian.

“Cyfnod anodd i’r Glymblaid – Bydd y Glymblaid yn San Steffan yn mynd trwy ei chyfnod anoddaf yn 2011. Bydd y toriadau’n brathu o ddifri ond ni fydd yr economi yn tyfu’n ddigon cyflym eto i argyhoeddi pobol bod y Llywodraeth wedi gwneud y penderfyniad cywir drwy dorri’n ôl mor fuan. Bydd y Democratiaid Rhyddfrydol mewn trafferth, yn amhoblogaidd yn y wlad ac wedi colli’r refferendwm ar y bleidlais amgen. Bydd ambell i aelod blaenllaw o’r blaid, Simon Hughes efallai, yn herio Nick Clegg yn agored. Serch hynny, daw haul ar fryn erbyn diwedd y flwyddyn wrth i’r hinsawdd economaidd ddechrau gwella a bydd Clegg yn cael clod am ddal y cyfan at ei gilydd.”

Cywir, ond ni ddaeth haul ar fryn i’r economi erbyn diwedd y flwyddyn. A dweud y gwir mae pethau’n edrych yn dduach os rywbeth.

“Palin ar y blaen - Fe fydd Sarah Palin a Mitt Romney yn datgan eu bod nhw’n barod i herio Barack Obama yn yr etholiad yn 2012. Serch hynny bydd yr Arlywydd yn dechrau gwneud mwy o argraff ar bobol yr Unol Daleithiau wrth i’r trafferthion economaidd leddfu chwaneg. Erbyn diwedd y flwyddyn bydd Sarah Palin yn ffefryn i sicrhau enwebiad y Gweriniaethwyr ond polau piniwn cenedlaethol yn awgrymu na fydd hi’n maeddu Obama yn 2012.”

Anghywir. Does dim son am Palin erbyn hyn, yn bennaf o ganlyniad i’w hymateb i saethu Gabrielle Giffords ddechrau’r flwyddyn. Dyw hi ddim hyd yn oed yn y ras ar hyn o bryd – Mitt Romney yw’r ceffyl blaen.

Proffwydoliaethau 2012

Menyw yn arweinydd Plaid Cymru

Bydd arweinydd newydd Plaid Cymru wedi ei ddewis erbyn Cynhadledd Wanwyn y blaid ym mis Mawrth 2012. Pe bawn i’n gorfod betio fy nhŷ fe fyddwn i’n dweud mai Elin Jones fydd yn fuddugol, a Leanne Wood yn yr ail safle. Ond fe allai fod fel arall…

Barack Obama yn ennill etholiad Arlywyddol 2012

Ar ôl ennill Iowa a New Hampshire dros y dyddiau nesaf fe fydd Mitt Romney yn ennill enwebiad y Blaid Weriniaethol yn weddol rwydd. Ond unwaith y bydd yn cael ei enwebu fe fydd yr ymosodiadau yn dechrau arno o ddifrif. Fe fydd y ffaith ei fod yn ddyn busnes cyfoethog yn mynd yn ei erbyn, ac adferiad araf economi’r Unol Daleithiau yn ddigon i achub Obama. Mae Barack Obama hefyd ar ei orau pan mae’n cael rhwydd hynt i areithio o flaen miloedd o bobol, felly fe fydd yn ei elfen.

Dirwasgiad economaidd

Mae arweinwyr yr Undeb Ewropeaidd a pharth r ewro bellach wedi dangos nad oes ganddyn nhw’r gallu i atal yr argyfwng economaidd, ond hefyd nad ydyn nhw’n barod i ganiatáu i’r ewro chwalu. Bydd y Blaid Sosialaidd yn cipio grym yn Ffrainc gan ddrysu’r broses ymhellach. Canlyniad y petruster fydd dirwasgiad bas ond hir yn Ewrop fydd hefyd yn effeithio ar Ynysoedd Prydain. Fe fydd toriadau llywodraeth San Steffan hefyd yn brathu o ddifri yng Nghymru, lle mae swyddi yn y sector breifat yn brin. Bydd Ewrop yn gorffen 2012 mewn gwaeth siâp yn economaidd, ond yn weddol obeithio fod y gwaethaf drosodd a bod cyfle i ail-adeiladu yn 2013 a 2014.

Gweinyddiaeth Libya yn chwalu

Bydd y protestwyr yn drech na’r Arlywydd Bashar al-Assad, ac fe fydd ei weinyddiaeth yn chwalu yn y pen draw. Ond fe fydd yn gweld i ba gyfeiriad mae’r gwynt yn chwythu ymhell cyn Muammar Gaddafi ac yn ffoi o i fyw yn Iran.

Terfysg yn Rwsia a China

Fe fydd trafferthion economaidd yn China ac anniddigrwydd gwleidyddol yn Rwsia yn arwain at brotestiadau a therfysg mawr yn y gwledydd rheini. Ni fydd y protestiadau yn ddigon i newid y drefn ond fe fydd y llywodraethau yn llacio rhywfaint ar eu rheolaeth lem dros y bobol.

Fe fyddwn ni’n mwynhau’r Gemau Olympaidd

Er gwaetha’r drwg deimlad am yr holl arian cyhoeddus yn cael ei wario yn Llundain, fe fydd pawb yn mynd i ysbryd y Gemau Olympaidd yn y pen draw. Bydd lleoliad yr ŵyl yn cael ei anghofio ar ôl y seremoni agoriadol a phawb yn mwynhau’r chwaraeon. Ond bydd Team GB yn colli yn y rownd gyntaf a’r FA yn anghofio am y syniad am 100 mlynedd arall.

Byd Chwaraeon

Bydd Wrecsam yn ennill dyrchafiad, Abertawe yn aros yn Uwch-gynghrair Lloegr ond Caerdydd yn methu ag ymuno â nhw ar ôl colli 2-1 yn Wembley ar ddiwrnod olaf y tymor. Bydd Cymru yn y pedwerydd safle yn y Chwe Gwlad ar ôl ymgyrch siomedig a cholli yn erbyn Lloegr, Ffrainc ac Iwerddon.

Ni fydd y byd yn dod i ben

Mae’n debyg fod gwareiddiad y Maya wedi darogan y bydd y byd yn dod i ben yn 2012. Ni fydd hyn yn digwydd. Dw i’n weddol sicr o hyn… efallai… gobeithio…

Mae wedi bod yn flwyddyn brysur arall i Golwg 360! Dyma’r straeon fwyaf poblogaidd ar y wefan eleni…

Rhif 10: Cofio Huw Ceredig

Un o hoelion wyth unigryw teledu Cymraeg

Rhif 9: Dileu grant cylchgrawn Cymraeg – ‘cywilyddus’

Cyngor Llyfrau dan y lach am beidio â rhoi £6,000 i Tu Chwith

Rhif 8: Dim Canu Saesneg ar S4C

Cwyno am Rhydian yn canu yn Saesneg ar y sianel

Rhif 7: William a Kate am fyw yng nghastell Caernarfon (stori ffŵl Ebrill)

‘Buddsoddi £15m er mwyn adfer rhan helaeth o aden ogleddol y castell’

Rhif 6: Question Time yn corddi’r Cymry

Vaughan Roderick yn cyhuddo’r BBC o anwybyddu Cymru

Rhif 5: Wedi 7 wedi mynd

Wedi 7 yn ymuno gyda’i chwaer raglen Wedi 3 yn y dystbin darlledu

Rhif 4: ‘Casineb’ a ‘chwerwder’ gwrth-Gymraeg yn y Daily Mail

Papur newydd Prydeinig wedi cyhoeddi adolygiad sy’n cyfeirio at yr iaith Gymraeg fel “monkey language”

Rhif 3: Kate a gwraig y cigydd

Awdur cofiant yn egluro’i resymau dros gredu fod Brenhines Ein Llên yn ddeurywiol

Rhif 2: Blog Byw: Canlyniadau Refferendwm 2011

Dechrau cyfri pleidleisiau ar ragor o ddatganoli i Lywodraeth y Cynulliad

Rhif 1: Blog Byw: Etholiadau’r Cynulliad 2011

Yr holl sïon, newyddion a chanlyniadau o’r cyfri’

Mae’n bryd unwaith eto i wahanu’r gwael a’r gwych a phenderfynu ar flogiau gorau’r flwyddyn. Daw’r rhestr flynyddol ychydig yn hwyrach eleni – wedi’r cwbl, dyw hi ddim yn gwneud ryw lawer o synnwyr dewis blogiau gorau’r flwyddyn cyn i’r flwyddyn ddod i ben. Er diddordeb, dyma restrau deg uchaf blogiau 2010 a 2009, a gyhoeddwyd ym misoedd Tachwedd y blynyddoedd rheini.

Un peth sydd wedi fy nharo i wrth gael pip drwy’r blogiau eleni yw bod mwy o barodrwydd i ddefnyddio cyfryngau tu hwnt i’r cofnod ysgrifenedig traddodiadol. Mae sawl un yn arbrofi â chofnodion fideo, podlediadau, delweddau a mapiau o bob math. Efallai bod defnydd cynyddol Twitter a Facebook wedi gwneud y defnyddiwr cyffredin yn fwy hyderus wrth ddefnyddio’r cyfryngau eraill yma. Efallai bod y cofnod ysgrifenedig traddodiadol wedi mynd braidd yn hen-ffasiwn.

Mae ambell un o flogiau gorau’r llynedd wedi ein gadael ni, neu o leiaf wedi cau i lawr dros dro, gan gynnwys Blog Guto Dafydd oedd yn drydydd yn 2010. Y gobaith yw y bydd y ‘nêm and shem’ yma yn ryw fath o gic i fyny’r pen-ôl. Rydw i hefyd wedi fy ngwahardd rhag cynnwys Morfablog ar y rhestr.

Dyw fy mlog i fawr gwell ond rydw i wedi bod yn ceisio gwneud rhywfaint mwy o ymdrech i flogio dros y misoedd diwethaf. Gellir darllen fy mlog personol i fan hyn. [/plyg]

Yn olaf, mae yna restr llawn o flogiau Cymraeg ‘byw’ yma, ac mae’n bosib fy mod i wedi methu rhai perlau yn gyfan gwbwl. Croeso i chi adael sylw isod er mwyn fy hysbysu i ac eraill amdanyn nhw.

Rhif 10: Fideo Bob Dydd

Y syniad ydi eu bod nhw’n cyhoeddi un fideo gwerth chweil yn Gymraeg bob dydd, o ‘gaeau breision y Tiwbs’. Serch hynny mae’r blog yma yn colli rhai pwyntiau am nad oes yna cweit Fideo Bob Dydd erbyn hyn. Fideo Bob yn Ail Ddydd, neu hyd yn oed Ambell Fideo Bob Wythnos, efallai. ‘Hyd yn oed ar ddiwrnod Dolig’ meddai’r disgrifiad – cawn weld! Ond mae sawl perl i’w fwynhau wrth sglefrio drwy’r cofnodion fan hyn, yn enwedig sgetshys Dim Byd.

Rhif 9: Pugnacious Little Trolls

Blog arall sydd wedi troi cefn ar gofnodion ysgrifenedig, gan ganolbwyntio’n gyfan gwbl ar gyfrwng y fideo ar-lein. Yn anffodus, yn achos y blog yma, dydw i ddim yn siŵr a ydi hyn yn gam i’r cyfeiriad cywir ai peidio. Cryfder pennaf blog Chris Cope y llynedd oedd ei fod yn ysgrifennwr andros o dda, hyd yn oed pan oedd y cynnwys braidd yn hunandosturiol. Mae cyfrwng yr araith ‘yn syth at y camera’ yn tueddu i fod braidd yn grwydrol ac araf o’i gymharu â’i ryddiaith fywiog. Mae ei flog Saesneg, ysgrifenedig, yn llawer gwell (pan nad yw’n trafod Strictly Come Dancing, ond chwaeth bersonol yw hynny amwn i) – wele’r cofnod yma er engraifft .

Rhif 8: Hacio’r Iaith

Mewn sawl ffordd mae’r blog yma wedi llenwi’r bwlch sydd wedi ei adael gan Metastwnsh. Mae’n bodoli bron iawn fel ryw fath o wasanaeth newyddion i’r rheini sydd â diddordeb mewn technoleg cyfathrebu a’r iaith Gymraeg. Fel Metastwnsh, mae’r ffaith fod sawl cyfrannwr yn sicrhau ei fod yn ddigon bywiog a bod yna drafodaeth helaeth ar sawl pwnc. Anaml iawn mae’r blogiad gwreiddiol yn dadansoddi’r newyddion yn drylwyr ond fel arfer ceir trafodaeth ddiddorol ‘o dan y llinell’.

Rhif 7: Y Twll

Y llynedd fe ddywedais i fod “y Twll i gelfyddydau beth oedd yr hen Metastwnsh i dechnoleg”. Does gen i ddim ryw lawer i’w ychwanegu at hynny. Pigion newyddion a fideos cerddorol a geir fan hyn yn bennaf ond mae’n denu cynulleidfa a nifer o sylwadau ar bob cofnod. Mae yna ambell i adolygiad a chofnod hirach gan gyfranwyr gwadd sy’n ychwanegu rhywfaint o amrywiaeth ac yn sicrhau fod y blog yn cael ei ddiweddaru’n aml.

Rhif 6: Quixotic Quisling

Efallai fod cynnwys blog ddwyieithog yn gosod cynsail peryglus ond mae’r rhan fwyaf o’r cynnwys wedi bod yn Gymraeg yn ddiweddar (heblaw am y cofnod diweddaraf, yr eithriad sy’n profi’r rheol efallai). Dyma flog personol Carl Morris, sydd hefyd yn rhannol os nad yn bennaf gyfrifol am Y Twll a Hacio’r Iaith, a’r un pynciau sydd dan sylw fan hyn, sef technoleg a cherddoriaeth. Mae ganddo farn ddiddorol ar fater e-lyfrau a sawl pwnc arall a fydd yn siwr o effeithio ar berthynas y iaith a thechnolegau cyfathrebu dros y blynyddoedd nesaf.

Rhif 5: Hen Rech Flin

Mae wedi bod yn flwyddyn ddiddorol i’r Hen Rech Flin, a gafodd ei hun yn arweinydd swyddogol yr ymgyrch ‘Na’ yn ystod y refferendwm ym mis Mawrth. Mae’n debyg nad oedd unrhyw un arall eisiau’r swydd, ac fe bleidleisiodd yr Hen Rech o blaid yn y pendraw wedi’r cwbl. Efallai mai dyma un o’r esiamplau prin o flogiwr Cymraeg yn denu sylw’r cyfryngau prif-lif. Er gwaetha’r cynnwrf hwnnw, mae’r blog ei hun yn union fel y bu erioed. Fel pob blog gwleidyddol arall roedd dechrau’r flwyddyn yn dipyn o oes aur ond mae wedi tawelu rywfaint nawr fod hwyl yr etholiadau a’r refferenda ar ben. Y feirniadaeth oesol yw ei fod yn blogio’n amlach ac mewn mwy o ddyfnder ar ei flog Saesneg, Miserable Old Fart.

Rhif 4: Paned a Chacen

Dyma flog lliwgar – ac amserol o ystyried ei bod hi bron yn Nadolig – sy’n gwneud defnydd da o luniau, yn ogystal ag ysgrifen, er mwyn llonni’r llygad. Mae’n chwa o awyr iach gweld rhywun yn cynnal blog Cymraeg sydd ddim yn wleidyddol, technolegol neu gerddorol ei naws. Yr unig anfantais ydi bod y cacennau yn edrych ychydig yn rhy flasus, ac mae pori drwy’r blog yn gallu bod braidd yn arteithiol weithiau am nad oes modd blasu’r cynnyrch cartref. “Does ‘na ddim byd gwell na phaned a chacen – ffaith!” medd yr awdur, a does yna ddim llawer o flogiau yn y rhithfro sy’n well na hwn, chwaith.

Rhif 3: Blog Rhys Llwyd

Ar ôl cyfnod digon tawel y llynedd mae Blog Rhys Llwyd wedi bod dipyn yn fwy bywiog dros y misoedd diwethaf. Un o gryfderau’r blog yw bod yr awdur yn dipyn o arbenigwr ar sawl cyfrwng gwahanol – yn ogystal ag ysgrifau ar bynciau amrywiol, o’r dydd i ddydd i’r academaidd a’r diwinyddol, ceir fideos, ffotograffau, a gwaith dylunio. Dros yr ychydig wythnosau ddiweddaf yn unig mae wedi a) Cyhoeddi ei PhD cyfan dan drwydded Creative Commons, a b) cyhoeddi’r fideo gwych yma am frwydr ffermwr yn erbyn adeiladu gorsaf niwclear Wylfa B. Os yw’n parhau i gynnal y safon gallai gyrraedd y brig y flwyddyn nesaf.

Rhif 2: Anffyddiaeth

Yn wahanol i’r rhan fwyaf o flogiau, sy’n myfyrio’r ysbeidiol ar sawl pwnc, mae’r blog yma’n trafod un mater yn benodol, sef bodolaeth Duw, neu yn hytrach diffyg bodolaeth Duw. Er nad yw’r pwnc at ddant pawb mae Dylan yn ysgrifennu mewn modd deniadol a deallus, gan ymosod ar ei dargedau ag awch. Mae’r blog hefyd yn esgor ar drafodaeth ddiddorol â Christnogion sydd, er nad ydyn nhw’n cydweld ag ef, yn amlwg yn parchu ei ymdrechion i ymdrin â’r pwnc mewn modd trwyadl a rhesymegol. Mae’n haeddu cynulleidfa y tu hwnt i anffyddwyr eraill.

Rhif 1: Blogmenai

Efallai ei bod hi’n anochel fod y blog arbennig hwn wedi cyrraedd y brig am yr ail flwyddyn yn olynol. Mewn blwyddyn oedd yn cynnwys dau refferendwm ac etholiad roedd ddigon o gig gwleidyddol yn 2011 i’r awdur gnoi arno. Er bod pethau, yn anochel braidd, wedi tawelu rhywfaint erbyn diwedd y flwyddyn mae’r awdur wedi parhau i gynnig sylwebaeth ddadlennol, chraff  a doniol ar bynciau gwleidyddol pwysicaf y dydd. Mae’r blog yn amlwg yn hynod boblogaidd, hefyd.

Os nad oes yna flogiwr arall yn codi ei gêm yn sylweddol mae’n anodd gweld beth allai atal Blogmenai rhag cyrraedd y brig eto’r flwyddyn nesaf. Fe allai’r blog gau i lawr wrth gwrs… ac fe fyddai’r rhithfro yn siŵr o ymateb i’r newyddion yn yr un modd a’r darllenydd yma adeg marw Kim Jong-Il…

Ail ran dewis Owain Schiavone o’r ddeg cân orau i’w rhyddhau gan artistiaid Cymraeg cyfoes yn 2011. (Darllenwch Ran 1 fan hyn)

5. Boi Bach Skint – Yr Angen

Boi Bach Skint gan Yr Angen

Mae rhywun yn cael ei dynnu at ‘monster hit’ Yr Angen, ‘Nawr mae drosto’ a greodd y fath argraff ar feirniaid Brwydr y Bandiau C2 yn 2010. Mae honno’n gân a hanner rhaid cyfaddef, ond ar ôl gwrando sawl gwaith ar yr albwm cyntaf bach da iawn yma gan Yr Angen, ‘Boi Bach Skint’ ydy’r un sy’n sefyll allan i mi.

4. Bedd – Creision Hud

Bedd gan Creision Hud

Am flwyddyn wych i Creision Hud! Ar ddechrau’r flwyddyn fe gawson nhw’r syniad gwreiddiol o ryddhau sengl newydd bob mis yn ystod 2011, ac ers hynny maen nhw wedi mynd o nerth i nerth. Yn ogystal â’r 12 sengl maen nhw wedi bod yn weithgar iawn yn gwneud Taith Slot Selar, rhyddhau fideos i’w caneuon a chael lot o hwyl wrth ei golwg hi! Mae’n anodd dewis un o’u senglau gan fod nifer yn sefyll allan. Mae ‘Photo’ yn gân dda iawn tra bod ‘Indigo’ yn gân yr haf, ond i mi un o’r senglau cyntaf, ‘Bedd’ ydy’r orau. Mae’r sŵn bach yn wahanol ac yn arafach na’r gweddill, tra bod rhyw deimlad tywyll iawn iddi hefyd.

3. Cariad – Dau Cefn

Cariad gan Dau Cefn

Fel rheol, mae Dau Cefn yn cael eu cysylltu â cherddoriaeth electronica a hip-hop ddigon arbrofol – gweler y traciau ‘Bish Bash Bosh’ a ‘Sbaen’ a gafodd eu rhyddhau ar Y Record Goch ym mis Gorffennaf. Ac yna wele’r faled hyfryd ‘Cariad’, sef cân olaf y casgliad aml-gyfrannog ‘12’ a gafodd ei ryddhau ym mis Rhagfyr. Ar y gwrandawiad cyntaf, mae’n swnio ychydig yn sentimental a chawslyd, ond gwrandwch eto…ac eto os oes amser. Syml ond hynod effeithiol a phrydferth.

2) Cyfoeth Gwlyb – Sen Segur

Cyfoeth Gwlyb gan sensegur

Efallai’r grŵp newydd sydd wedi creu’r mwyaf o argraff yn 2011. Daeth EP cyntaf Sen Segur i’r golwg ym mis Ebrill ac fe hoeliodd traciau gwreiddiol fel ‘Taith Duncan Goodhew’ ac ‘Oswald’ y sylw’n syth. Yn ôl y grŵp yn rhifyn Rhagfyr o’r Selar, mae ‘Cyfoeth Gwlyb’ yn gân am griw o fynaich yn ceisio dianc o dywydd drwg – seicadelia Cwm Penmachno ar ei orau.

1) Brig y Nos – Sibrydion

Does dim amheuaeth mae pedwerydd albwm Sibrydion, Uwchben y Drefn, ydy un o albyms y flwyddyn. Mae gan y brodyr Gwynedd ddawn arbennig i ysgrifennu hit bron iawn fel y maen nhw’n mynnu, ac mae digon o’r rhain ar yr albwm diweddaraf. Ond tra bod ‘Cadw’r Blaidd o’r Drws’ wedi cydio yng nghlustiau DJ’s radio Cymru’n syth, o’r cychwyn cyntaf y gân olaf ar yr albwm, ‘Brig y nos’ ydy’r un sydd wedi sefyll allan i’m clustiau i.

“Pan ‘o ni’n canu ‘Brig y Nos’ ‘o ni’n meddwl ella ‘na honna ‘sa cân ola’r Sibrydion” datgelodd Meilyr Gwynedd yn rhifyn Awst o’r Selar. Mae hynny i’w deimlo o glywed y gân wrth iddo roi pob gronyn o egni mewn i’r vocals. Yn wahanol i rai o ganeuon mwy radio gyfeillgar y grŵp dros y blynyddoedd, dydw i byth yn blino ar glywed hon … a’r gair cyntaf sy’n dod i’r meddwl bob tro ydy ‘tiwn’!

Croeso i chi anghytuno a’r dewis wrth gwrs…