Courtney Pine
Hanner dydd

Mae Gŵyl Jazz Aberhonddu wedi newid. Er gwell ac er gwaeth.

Does dim angen mynd yn agos at y dre’; mae’r rhan fwya’n digwydd ar feysydd trwsiadus ysgol fonedd Coleg Crist.

Criw Gŵyl y Gelli sy’n rhedeg y sioe bellach ac maen nhw’n gwybod sut i redeg sioe. Trefn ar bopeth, popeth mewn trefn … ond tipyn o’r hen ysbryd ar goll.

Mae hi’n braf iawn wrth i bobol eistedd a lled orwedd rhwng y stondinau ar y brif lawnt ond does dim teimlad o’r dre’.

Plant a phobol ifanc yr ysgol haf
12.20 – gadewch i blant bychain

Mae’r hen ysbryd yn fyw yn y Neuadd Chwaraeon, a’r llwyfan yn llawn o bobol ifanc. A dyma’r prif berfformiad gan artistiaid o Gymru.

Criw rhwng 8 ac 18 oed ydyn nhw sydd wedi bod yn rhan o gwrs haf yng Ngholeg Cerdd a Drama Caerdydd – o bianyddion sy’n methu â chyrraedd y pedalau i gantorion, sacsaffonwyr a basyddion sy’n llawn o hyder yr arddegau.

Dan arweiniad cerddorion proffesiynol, maen nhw wedi eu rhannu eu hunain yn fandiau o wahanol oed, efo enwau fel Paula’s Pandas from Pluto, ac mae’n gyfle delfrydol i ddeall sut mae jazz yn gweithio.

Criw o’r rhai ieuenga’ sy’n taclo un o glasuron Theolonius Monk, Blue Monk, gan roi gwedd New Orleans iddi. Mae’r canolbwyntio’n glir ar bob wyneb.

Y peth mawr cynta’ ydi cael yr amser yn iawn. Mae’r bît ara’n cael ei osod a’i gynnal ac wedyn yr unawdwyr yn gosod ychydig nodau o unawd ar ei ben … yn ofalus a llawn bwriad.

Mae Lee’s Lunar Lions yn hŷn ac yn fwy mentrus a phawb yn chwarae amrywiaeth o batrymau ar ben y rhythm mwy cymhleth. Mae technegau clasurol perfformio jazz yn dechrau dod i’r amlwg, efo’r sŵn yn chwyddo’n raddol cyn gostwng eto ac ambell i berfformiwr, fel sacsaffonydd o’r enw Ben, yn swnio fel cerddorion profiadol.

Y rheiny sy’n gorffen y set – pedwar darlithydd yr ysgol haf yn dangos sut i wneud pethau dan arweiniad y basydd, Paula Gardiner.

Lle’r oedd unawdau’r plant yn cael eu gosod ynghanol y gerddoriaeth, fel ceiriosen ar ganol cacen, mae unawdau’r cerddorion proffesiynol yn tyfu o’r alawon –Paul Jones a’i rediadau ar nodau ucha’r piano, Lee Goodall yn gwau nodau ar y sacs, Mark O’Connor ar y drymiau’n cynyddu’r tempo a’r sŵn a Paula Gardiner ei hun yn awdurdodol ar y bas.

Dechrau da ac amser ymuno yn y ciw ar gyfer y babell fawr.

Zoe Rahman
2.30 – rhaeadr o wallt a phiano

Y gwallt sy’n eich taro chi gynta’. Llifeiriant ohono fo yn cyrraedd at sedd y piano.

Mae Zoe Rahman yn cael ei hystyried yn un o bianyddion gorau gwledydd Prydain ac mae’n edrych yn drawiadol hefyd.

Ar y ffordd draw, roedd ei gyrrwr wedi awgrymu fod ganddi dipyn o liw haul. Hi sy’n dweud y stori. Mae ei thad o Fangladesh.

Mae hynny’n berthnasol i’r set – yn enwedig gan fod ei nain ar ochr ei mam yn dod o Iwerddon a hithau a’r band wedi bod yn teithio trwy’r Ynys Werdd.

Mae seiniau cerddoriaeth draddodiadol y Bengaliaid a rîls Gwyddelig i’w clywed yn glir yn un o’r caneuon a fydd i’w clywed ar ei CD nesa’, Kindred Spirits. Mae’n dangos sut y mae jazz yn gallu bod yn sail i bob math o wahanol draddodiadau.

Erbyn hyn, mae brawd Zoe Rahman ar y llwyfan hefyd – clarinetydd sy’n gwneud i’w offeryn hedeg tros biano cyhyrog, miniog ei chwaer. Os oedd adran rhythm y plant yn bendant a phwyllog, mae drwm a bas yn mynd ar wib.

Ac wedyn darn ara’, a’r clarinét breuddwydiol a thincial nodau ucha’r piano’n creu darluniau o orllewin Iwerddon, yn llynnoedd, mynyddoedd a mawn.

“Dw i’n mynd i wneud Shirley Bassey rŵan – gan fy mod i yng Nghymru,” meddai Zoe Rahman. “Dw i’n mynd i newid fy nillad.”

Mewn deg munud, Zoe Rahman fydd y pianydd ym mand newydd y cawr Courtney Pine.

3.55 – Pine, y gerddoriaeth sy’n gwella’r byd

Does ganddo fo ddim sacs. Dim ond rhywbeth sy’n edrych yn debyg i sacs wedi ei stretsio i tua phum troedfedd o hyd. Mae’r dyn yn egluro. Clarinét bas ydi hwn.

Dair gwaith yn ystod y set, mae’n cyflawni camp fawr y sacsaffonydd, yn cynnal un nodyn di-dor am funudau, gan chwythu ac anadlu’r un pryd.

Mae yntau’n dangos dylanwad mathau eraill o gerddoriaeth – o siantio eglwysig i gerddoriaeth dawnsio gwerin Lloegr.

Mi fyddai un gân, They Came From The North, yn gyfeiliant perffaith i ffilm am ryfelwyr o Lychlyn.

Mae’r curiad i ddechrau’n gadarn a dramatig a’r cyfuniad o’r clarinét bas, fiola a fiolin drydan yn anthemaidd o urddasol, cyn i Zoe Rahman (yn ei ail ffrog) dorri’r rhythm ac amrywio a rhaeadru’r sŵn yn ôl ac ymlaen o ochr dde’r piano.

Am ychydig, mae Amanda Drummond ar y fiola yn canu ei hofferyn a’i llais yr un pryd a’r sŵn fel llafarganu o oes arall. A Courtney Pine yn chwarae’r un patrwm o nodau, gan ddringo’r sgêl yr un pryd. Y cyffro’n cynyddu, cyn troi’n ôl at y curiad defodol, crefyddol bron i orffen.

Darnau o Symffoni rhif 9 gan Beethoven sydd nesa’ – a’r dorf yn clapio a chydganu i sain yr Ode to Joy. Mae yna ferch fach yn eu canol, tua thair oed efallai o dan ei het haul fach strepiog. Mae wrth ei bodd efo’r clapio, ei llygaid yn llawn rhyfeddod a’i gwên fel pelydryn o haul. Wrth iddi weiddi unwaith, mae hyd yn oed yn cael sylw Pine – mae ymyrraeth plentyn yn siwtio’r gân i’r dim.

Mae hon yn rhan o CD Europa. Un o negeseuon cyson Courtney Pine yw fod cerddoriaeth yn tynnu’r ddaear at ei gilydd.

“Os ydych chi eisio ysbrydoli pobol ifanc, dywedwch wrthyn nhw chwarae cerddoriaeth,” meddai. Ac yntau wedi dod o Lundain ar ddiwedd wythnos o derfysg, does dim angen dweud mwy.

Heblaw hyn: “Gŵyl Jazz Aberhonddu ydi un o’r rhai gorau yn y byd.” Mae’n gwybod sut i blesio.

6.00 – pianydd mewn poen

Tawel, addfwyn eu ffordd ydi Paula Gardiner a Zoe Rahman yn eu dull cyflwyno. Dyn sioe ydi Courtney Pine.

Elan Mehler
Mae Elan Mehler a’i driawd yn ddifrifol, yn ddifrifol iawn. Y pianydd, y basydd a’r drymiwr yn wynebu’i gilydd yn fwy na’r dorf. Nid fod gwahaniaeth – mae eu llygaid ynghau am y rhan fwya’ o’r set. Mae’r triawd o  Brooklyn yn edrych fel petaen nhw mewn poen.

Ond dyma un o bianyddion mwya’ addawol y byd jazz rhyngwladol ac mi allwch chi ddeall pam. Mae’r brawddegau hir yn llifo yn ôl ac ymlaen a chyfuniadau bach annisgwyl o nodau yn ei osod ar wahân.

Erbyn hyn, mae’r jazz wedi gadael patrymau pendant y plant ar ddechrau’r bore. Mae’r tri cherddor fel petaen nhw’n dilyn eu trywydd eu hunain ond gyda’i gilydd yr un pryd.

Yr uchafbwynt ydi hen gân gospel a’r alaw o wreiddiau jazz yn swynol ac urddasol. Yn raddol, mae’r amrywio’n dechrau. Y nodau’n dechrau amrywio, y curiad yn cael ei dorri a’i chwalu ychydig.

Ac wedyn mae’n cael ei throi tu chwith. Lle’r oedd yr amrywiadau’n lliwio ychydig ar yr alaw, cyn hir nodau gwreiddiol yr alaw sy’n lliwio’r chwarae mentrus, i’ch atgoffa chi o ble y daeth y cyfan.

Mae’r basydd a’r drymiwr yn gwneud llawer mwy na chadw amser. Maen nhw’n creu trwy’r amser.

Ac mae yna jôc hefyd. Ar ôl i’w fodryb argymell tabledi at ddolur gwddw, fe addawodd Mehler enwi cân ar ei hôl. Auntie-biotics yw honno.

7.30

Cyfle am hanner o gwrw lleol – Cerdyn. Da iawn. Mymryn o fwyd – mae Blas ar Gymru yma, un o’r ychydig elfennau Cymreig. Ac o dan goeden ar y lawnt, y cyn Brif Weinidog, Rhodri Morgan, a’i wraig, yr AC Julie.

8.00 – siwt hanesyddol o goch

AW! Mae hi’n brifo’r llygaid. Y siwt. Coch llachar, efo brodwaith aur. Tei goch, efo patrwm sgwarog aur a chrys … coch.

Ac mae gan Allen Toussaint holl driciau’r perfformiwr, efo’i wên barod, ei lais melodaidd a’i foesgarwch mawr.

Dyma un o gewri New Orleans, yn awdur a chynhyrchydd caneuon i bob math o gerddorion – o Lee Dorsey i Otis Redding – ers diwedd y 50au. Mae hefyd yn ganwr blws a jazz yn ei rinwedd ei hun a chorwynt Katrina, meddai, wedi ei orfodi i fynd ar y llwyfan.

Allen Toussaint
Dim ond y fo sydd yna, y fo, ei biano – a’i siwt.

Mae’n dweud straeon rhwng y caneuon … am un canwr coci. “Dw i’n hoffi coci … mae’n golygu y byddwch chi naill ai’n filiwnydd neu yn y carchar. Ac mi ddof i’ch gweld chi y naill ffordd neu’r llall.”

Ym mhiano Toussaint, mi allwch chi weld sut yr aeth ragtime a ‘stride’ yn ganu roc a rôl, o Fats Waller i Jerry Lee Lewis ac mae un medli o ganeuon fel hanes cerddoriaeth tros hanner canrif.

“I reckon I’m in Brecon” meddai amrywiad bach taclus ar un o’i hen ganeuon. Ac mae’n ddigywilydd yn ei ganmoliaeth … “Mae hi mor brydferth yma, does gyda chi unman i fynd ar ôl marw.” Does neb yn coelio, ond mae pawb yn esgus eu bod nhw.

Y stori ydi’r uchafbwynt. Stori hir, hamddenol am ei blentyndod, yn cael ei hadrodd tros dincial y piano, sydd weithiau yn lliwio’r dweud. Mae’n sôn am adael y ddinas fawr i ymweld â pherthnasau yn y wlad, lle’r oedd pobol yn siarad Creole ac yn eistedd ar eu portsh fin nos yn adrodd straeon a chreu cerddoriaeth.

Rhwng y piano a’r llefaru swynol, mae’r darlun yn dod yn fyw a’r plentyn oedd yno 65 o flynyddoedd yn ôl wedi dod yn fyw unwaith eto. Roedd yn teimlo’n saff a diogel, meddai Toussaint – neges arall i’r oes.

Amanda Drummond

Dylan Iorwerth
Dylan Iorwerth yn croesawu trafferthion y News of the World…

Does dim amheuaeth – dyma un o’r cyfnodau gwaetha’ erioed i ‘newyddiadurwyr’ y wasg felen a’r papurau capiau coch. Ar yr un pryd, mae’n gyfnod arbennig o dda i newyddiaduraeth go iawn.

Oni bai am bapur newydd y Guardian, ac un neu ddau arall yn ei sgil, fyddai’r wybodaeth ysgytiol am ddulliau’r News of the World ddim wedi dod i’r amlwg.

Roedd prif weinidogion a’r rhan fwya’ o wleidyddion wedi methu’n llwyr â galw Rupert Murdoch i gyfrif. Ar y gorau, roedd yr heddlu wedi helpu i gadw pethau’n dawel; ar y gwaetha’, o gofio’r honiadau am daliadau cildwrn, roedden nhw ynghanol y busnes.

Hyd yn oed rŵan, dim ond ar ôl iddi ddod yn amlwg bod y farn gyhoeddus yn troi yn erbyn papurau Murdoch y mae David Cameron wedi bod yn ddigon dewr i wneud safiad.

Mae eraill, fel AS y Rhondda, Chris Bryant, a Tom Watson o West Bromwich, yn haeddu clod am leisio barn yn llawer cynt ond fydden nhw, chwaith, ddim wedi gallu gwneud hynny heb ymgyrch newyddiadurol ddygn y Guardian tros gyfnod o bum mlynedd.

Cyfle i garthu’r stablau

Bellach, mae hwn yn gyfle i garthu’r stablau o ddifri’. Roedd llawer yn amau, neu hyd yn oed yn gwybod, am ddulliau gwaetha’r papurau adloniant; erbyn hyn, mae yna brawf ac angen i weithredu.

Does dim gwahaniaeth am wendid neu gryfder Comisiwn Cwynion y Wasg; mae’r ddadl am breifatrwydd enwogion a gwleidyddion yn amherthnasol; mae’r hyn sydd wedi bod yn digwydd yn groes i’r gyfraith ac yn llwgr.

O ran teuluoedd fel rhai Milly Dowler, merched Soham, meirwon Llundain a milwyr Afghanistan, mae’r gweithredu wedi bod yn gwbl anfoesol hefyd.

Mae tawelwch y papurau coch eraill yn awgrymu eu bod nhw’n rhan o’r un math o weithredu.

Yr heddlu at eu gyddfau

Yr hyn sy’n anodd ei ddeall ydi sut y gall Heddlu Llundain ymchwilio i hyn, gan ei bod yn ymddangos eu bod nhwthau at eu gyddfau yn y budreddi.

Mae’n ddigon posib hefyd y bydd News International yn gallu pwyntio bys at rhyw un swyddog ‘drwg’, fel y gwnaethon nhw efo gohebydd brenhinol y News of the World.

Doedd hynny ddim yn ddigon da yn 2007 a dydi o ddim yn ddigon da rŵan. Mae’n anodd credu nad oedd gan swyddogion uchel iawn yn y cwmni wybodaeth am yr hyn oedd yn digwydd.

Os nad oedden nhw’n gwybod, mi ddylen nhw fod, fel y mae’r Sun a’r News of the World mor hoff o ddweud wrth weinidogion llywodraeth. Ac, yn amlwg, roedd yna ddiwylliant yn y cwmni oedd yn gyfforddus efo ymddygiad o’r fath.

‘Ymddygiad troseddol difrifol’

Wrth ddedfrydu’r gohebydd Clive Goodman a’r ditectif preifat Glenn Mulcaire yn 2007, mi ddywedodd y barnwr hyn: “Roedd hyn yn ymddygiad troseddol difrifol na ddylen ni ddod i’w dderbyn.”

Mae angen ymchwiliad cyhoeddus i ymddygiad y News of the World a phapurau eraill, oes; mae angen ymchwiliad heddlu go iawn, oes, ac ymchwiliad i’r heddlu. Mae angen hefyd i wleidyddion ystyried o ddifri pam eu bod nhw’n rhy ofnus i wneud safiad yn erbyn Murdoch.

Dim ond lles a ddylai ddod o olchi’r dillad budron yma. Mi ddylai arwain at drafodaeth go iawn am ymddygiad yr heddlu a gwleidyddion ac, yn fwy na dim, am ryddid y wasg – a hynny ar dir uwch na rhincian dannedd am hawliau ychydig o selebs.

Mae angen gwarchod y gorau a chondemnio’r gwaetha’n llwyr.

Dyna pam, mewn ffordd ryfedd a thrist, y gall y rhain fod yn ddyddiau da.

Ieuan Wyn Jones
Dylan Iorwerth yn ystyried arwyddocâd go iawn y gwyliau yn Ne Ffrainc…

Nid colli’r Agoriad Swyddogol oedd problem fawr Ieuan Wyn Jones, arweinydd Plaid Cymru. Llawer gwaeth oedd colli dyddiau cynta’r sesiwn newydd.

Roedd hynny wedi pylu min ymosodiad ei blaid ei hun ar Carwyn Jones a Llafur – eu bod nhw’n llaesu dwylo ers yr etholiad a bod Cymru’n cael ei chario gan y llif.

Roedd gan y Prif Weinidog ateb hawdd i’r ymosodiadau yn Siambr y Cynulliad – dyw eich arweinydd chi ddim hyd yn oed yn trafferthu bod yma. Ac mae Carwyn Jones yn effeithiol iawn pan ddaw cyfle fel yna ar blât.

Gyda ffrindiau fel hyn …

Bellach, beth bynnag ydi dymuniadau Ieuan Wyn Jones, mi fydd rhaid i’r Blaid symud yn gynt i gael arweinydd newydd. Fel arall, mi fydd yn darged hawdd iawn yn y dyfodol hefyd.

Un o’r rhai sy’n sôn am sefyll i fod yn Ieuan Heir ydi Dafydd Elis-Thomas. Yn yr un sesiwn, mi wnaeth job  effeithiol iawn o danseilio cwestiynau ei gyd-aelod o Blaid Cymru, Simon Thomas, ynglŷn â phenodi Cwnsel Cyffredinol.

Mae hyn i gyd – a brwydr arweinyddiaeth y Ceidwadwyr a  gwendid y Democratiaid Rhyddfrydol – yn dangos y gallai hi fod yn gymharol hawdd i Lafur lywodraethu heb fwyafrif clir.

Y Dimocratiaid Rhyddfrydol

Efo dim ond tri aelod ar hyn o bryd, mae plaid Kirsty Williams mewn mwy o strach fyth. Y dyfalu ydi na fydd y ddau aelod colledig – Aled Roberts a John Dixon – yn cael dod yn ôl. Mae mwyafrif llethol yr aelodau Llafur yn erbyn a llawer o ACau Plaid Cymru a’r Ceidwadwyr hefyd.

O ganlyniad, dim ond hi ei hun a Peter Black o Abertawe fydd cnewyllyn y blaid – er bod gan eilydd Aled Roberts, Eleanor Burnham, rywfaint o brofiad, mae wedi ymosod ar ei harweinydd ei hun a galw’i harweinyddiaeth yn “shambls”.

O ystyried faint o ddatganiadau polisi neu areithiau mawr sydd wedi eu gwneud, mae’r cyhuddiad yn erbyn Carwyn Jones o orffwys ar y rhwyfau’n ymddangos yn un digon teg.

Ond dyma’r pwynt: yn wleidyddol does dim rhaid iddo fo wneud affliw o ddim.

Dylan Iorwerth

Wrth i’r BBC baratoi toriadau anferth, mae Dylan Iorwerth yn dadlau pam fod Radio Cymru – a gwasanaethau Cymreig BBC Wales – yn achos arbennig i’r Gorfforaeth Ddarlledu.

Erbyn hyn, mae’n glir bod y BBC yn ystyried toriadau sylweddol iawn i wasanaethau BBC Cymru, gan gynnwys y gwasanaethau Cymraeg.

Efo dogfen o’r  fath, mae’n rhaid bod yn effro i’r posibilrwydd bod darluniau eithafol yn cael eu creu er mwyn gwneud i bobol groesawu toriadau llai eithafol wedyn.

Ond, os ydi’r awgrymiadau sy’n dod o’r adeilad mawr yn Llandaf yn wir, mae darlledu Cymraeg am gael ei ddifrodi’n ddrwg iawn – ym maes radio, yn ogystal â thrwy S4C.

Ryden ni i gyd wedi syrffedu ar glywed y ddadl bod rhaid i bawb gymryd eu siâr o’r cyni – syrffedu am nad ydi pawb yn gorfod gwneud hynny a syrffedu am nad ydi hynny’n wir mewn achosion fel hyn.

Darlledu cyhoeddus

Swyddogaeth y BBC ydi darparu gwasanaethau darlledu cyhoeddus – y pethau nad yw’r sector masnachol yn eu cynnig, nac yn debyg o wneud. Mae gwasanaethau trwy gyfrwng y Gymraeg yn enghraifft berffaith o hynny.

Mae’r ffaith eu bod nhw bellach yn un o gonglfeini’r holl ddiwylliant a’r iaith Gymraeg yn tanlinellu hynny; o ran eu harwyddocâd, mae’r gwasanaethau Cymraeg yn fwy nag adloniant a diddanwch.

Mae digonedd o ddarlledwyr eraill yn cynnig llawer o’r un arlwy Saesneg ag y mae’r BBC – dyw ein gorsafoedd radio lleol a chenedlaethol eraill ni, er enghraifft, yn cynnig fawr ddim Cymraeg, ac eisiau cynnig llai.

Achos arbennig

Mi fydd rhaid i Radio Cymru gymryd rhai toriadau, wrth gwrs, ond mi ddylen nhw fod yn llawer llai nag mewn rhannau eraill dymunol ond diangen o’r BBC.

Mi fydd yna wasanaethau eraill ar draws y Gorfforaeth yn haeddu cael eu gwarchod fwy na’r gweddill hefyd, a’r rheiny’n cynnwys rhai o wasanaethau nodedig Gymreig BBC Wales.

O ran gwleidyddiaeth, diwylliant, hanes a rhai mathau o adloniant, does neb arall yn cynnig yr arlwy hwnnw chwaith.

Mae’r toriadau arfaethedig yn brawf o ran dylanwad Llywodraeth Cymru ond maen nhw hefyd yn brawf ar weddill ein gwleidyddion ni. Mae angen unoliaeth.

Mae pob plaid wedi mynegi cefnogaeth i ddarlledu Cymraeg a Chymreig. Dyma’u cyfle i ddangos hynny.

Dylan Iorwerth

Dylan Iorwerth sy’n holi beth fydd yn digwydd nesaf ar ôl i Lafur fethu ag ennill mwyafrif yn yr etholiad ddydd Iau…

Ar ôl yr atebion, dyma’r cwestiynau.

Llafur + 1?

A fydd Llafur yn mentro ar eu phen ei hun? Petaech chi’n AC Llafur, beth fyddai eich teimlad chi?

Mae clymblaid yn golygu llai o swyddi i ACau Llafur ond, os oes rhaid cael un, gorau po leia’ ydi’r blaid arall. Efallai y byddai swydd Dirprwy Brif Weinidog heb bortffolio’n ddigon i brynu’r Democratiaid Rhyddfrydol.

Ond does dim rhaid cael clymblaid. Mi fyddai modd cael cytundeb plaid (neu bleidiau eraill) i raglen o ddeddfau efo lle i un neu ddwy o’u ffefrynnau nhw a chyfle i wneud gwelliannau ymlaen llaw.

Mae’n hawdd dychmygu y byddai Ed Miliband yn hapus iawn i weld Llafur yng Nghymru’n cynghreirio gyda’r Dem Rhydd, er mwy gwthio wejan i’r hollt yn y glymblaid yn Lludndain.

Ond faint o ddylanwad fydd gan Nick Clegg? A beth petaech chi’n AC Dem Rhydd? O gofio’r gosb am glymbleidio yn San Steffan, a fyddech chi eisiau’r un profiad yng Nghymru?

Y Ceidwadwyr?

Y syniad diweddara’ yw cytundeb gyda’r Ceidwadwyr tros swyddi Llywydd ac Is-lywydd. Mi fyddai rhoi’r rheiny i’r Toriaid yn rhoi mwyafrif o ddwy bleidlais i Lafur.

Ond mi fyddai hynny hefyd yn golygu cael eu cyhuddo trwy’r amser o ddibynnu ar blaid David Cameron i gael llywodraethu.

Y gosb

Pam fod y Ceidwadwyr wedi elwa a’r Democratiaid Rhyddfrydol wedi colli am wneud yr un peth? Am fod y Ceidwadwyr yn cael eu gweld yn dilyn eu haddewidion a’r Democratiaid yn eu torri.

Pam fod Llafur wedi ennill yma a cholli yn yr Alban? Yr hyn sy’n rhyfedd ydi bod canran pleidlais etholaethau’r blaid Lafur yn yr Alban wedi cynnal ond ei bod wedi colli tuag 20 ohonyn nhw. Alex Salmond a’r SNP a gafodd eu gweld yn brif wrthwynebiad i’r Ceidwadwyr ac yn gartre’ i Ryddfrydwyr anhapus.

Mae gwleidyddiaeth y ddwy wlad yn wahanol ond, yng Nghymru, gan Lafur yr oedd y neges gliria’ a’r arweinydd mwya’ poblogaidd.

Cyn arweinydd

A fydd Ieuan Wyn Jones yn rhoi’r gorau i fod yn arweinydd Plaid Cymru? Bydd. Ond nid ar unwaith.

Y gred gyffredinol ydi y bydd yn dewis mynd ei hun ar ôl cyfnod parchus. Mae’n ymddangos wedi blino ar ôl blynyddoedd caled yn arwain plaid, yn cynnal clymblaid ac yn gofalu am un o’r portffolios anodda’.

Ond fydd yna ddim helfa … heblaw gan ambell un sydd ag asgwrn a sigârs i’w crafu. Mae llawer o fewn y Blaid yn credu mai IWJ oedd y dyn i drafod creu clymblaid, ond nad y fo yw’r boi i ymladd mewn gwrthblaid.

Pwy ddaw yn ei le? Pwy sy’n gymwys ac yn debygol … Elin Jones, Alun Ffred (petai eisio), Simon Thomas neu Jocelyn Davies yn arweinydd di-Gymraeg cynta’?

Be ydi’r neges fawr i Lafur?

Er gwaetha’i llwyddiant yng Nghymru a’i llwyddiant cymharol yn Lloegr, mae gan Lafur gymaint o broblemau â neb (wel, heblaw’r Democratiaid Rhyddfrydol).

Fe fyddai Alban annibynnol – neu un sy’n pleidleisio tros yr SNP mewn etholiad Prydeinig – yn tanseilio Llafur yn San Steffan ac yn rhoi rhwydd hynt i’r Ceidwadwyr yno.

Mi fyddai yna oblygiadau mawr i Lafur Cymru o hynny ac efallai bod rhaid iddi hithau ddechrau edrych y tu hwnt i ganlyniad 5 Mai ac ystyried beth fyddai ei rôl yng Nghymru heb gryfdern y blaid Lundeinig.

Mae’r Ceidwadwyr hefyd eisiau gweld Cymru’n cael hawliau trethu … mae Llafur yn llwyr yn erbyn.

Pwy fydd yr arweinydd Ceidwadol yng Nghymru?

Os bydd hi’n sefyll, punt ar Angela Burns i ddilyn yr Arglwydd Bourne. Hynny, wrth gwrs, os na fydd hi’n Llywydd (gweler uchod).

Yr ysgall yn pigo Cymru?

Beth fydd effaith y canlyniadau yn yr Alban ar Gymru?

Mae’n dibynnu beth mae’r Ceidwadwyr eisio. Cadw’r Undeb, fel y dywedodd Cameron yn gyhoeddus, neu gael gwared ar yr Alban? Y cynllun cyn hyn, siŵr o fod oedd rhoi digon o rym i Gaeredin, i danseilio dylanwad yr Alban yn Llundain.

Asghar-u

Roedd yr etholiad i’r rhestrau’n wahanol y tro yma. Doedd yr ymgeiswyr ddim yn cael eu rhestru. Felly, be sy’n digwydd os bydd rhywun yn ‘gwneud Mohammad Asghar’ ac yn croesi llawr y Senedd.

Yn ôl y drefn fel yr oedd hi, roedd yr AC yn cadw’r sedd. Roedd hyn yn annheg bryd hynny; mae’n fwy annheg fyth bellach ac yn groes i hawliau dynol y sawl sy’n pleidleisio tros blaid.

Mae’r ymholiadau cynta’ efo’r Cynulliad yn awgrymu y bydd y gyfraith yn dweud yr un peth ag o’r blaen – mi fydd y sedd yn dilyn yr aelod. Os felly, mae angen newid y gyfraith.

Dylan Iorwerth yn gweld pwynt yn y protestiadau tros annibyniaeth S4C…

Mae hi bron fel yr hen ddyddiau. Cymdeithas yr Iaith yn meddiannu stiwdio’r BBC gan eistedd ar y llawr a gwneud pethau hen ffasiwn felly.

Mae fel yr hen amser hefyd am reswm arall. Mae gan y Gymdeithas darged cwbl glir a phwynt cymharol syml y tu cefn i’r brotest.

Oherwydd datganoli a’r ffordd y mae byd yr iaith Gymraeg wedi cymhlethu yn ystod y degawdau diwetha’, tydi hynny ddim wastad wedi bod yn hawdd.

Yn fwy na hynny, tydi’r math o bynciau a dadleuon sydd wedi codi ddim wastad wedi gweddu i weithredu uniongyrchol, yn enwedig gan fod y targedau’n llawer nes aton ni bellach.

Ond, y tro yma, mae yna frwydr uniongyrchol glir i’w hymladd.

Atal y trafodaethau

Mae’r Gymdeithas yn ceisio atal y trafodaethau sy’n digwydd rhwng S4C a’r BBC i weithredu gofynion y Llywodraeth ar i’r naill fynd dan adain y llall.

Mi fydd y tactegau’n sicr o gael eu condemnio ac mi fydd rhai’n dadlau nad oes gan Gymdeithas yr Iaith fawr o obaith ennill.

Wedi’r cyfan, medden nhw, mae pawb yn gorfod derbyn toriadau gwario – er nad cymaint â’r 40% mewn arian go iawn y mae’r sianel yn eu diodde’.

Mae’r Llywodraeth hefyd wedi addo y bydd y sianel yn cadw’i hannibyniaeth olygyddol, medden nhw, ond mae angen craffu’n ofalus ar yr union eiriau a cheisio deall beth ydi eu hyd a’u lled.

Codi cywilydd

Ceisio codi cywilydd ar y BBC ydi un o’r tactegau – dyna pam bod y protestio’n digwydd yn ei hadeiladau hi yn hytrach na rhai’r llywodraeth – ac mae’r Gymdeithas eisoes wedi ennill cynnig gan bennaeth y Bîb, Mark Thompson, i gwrdd â nhw.

Hyd yn oed o golli’r frwydr ar y penderfyniad mawr cychwynnol, mae yna dir i’w ennill a’i golli tros annibyniaeth S4C. Mae eisio mwy nag annibyniaeth olygyddol. Mae eisio annibyniaeth gyflawn i weithredu yn ôl anghenion y gynulleidfa Gymraeg.

Go brin y bydd yna dro pedol rŵan ond mae yna frwydr dymor hir i’w hymladd hefyd tros  gyllid. Os bydd y ‘bartneriaeth’ rhwng y ddau ddarlledwr yn digwydd, mi fydd yna ymrafael yn y dyfodol tros arian.

Mae yna beryg y bydd arian S4C yn mynd yn rhan o gyllideb gyffredinol y BBC ac y bydd rhaglenni Cymraeg yn gorfod ymladd am eu siâr o’r gacen Gorfforaethol. Mae angen dangos rŵan na fydd hynny’n dderbyniol .

Gan nad ydi’r Llywodraeth wedi gwrando ar holl wleidyddion Cymru – gan gynnwys eu harweinydd eu hunain yng Nghymru – mae’n ymddangos mai dim ond protestio sydd am wneud iddyn nhw feddwl ddwywaith cyn codi nyth cacwn eto.

Ac un peth arall …

Ac mae yna un peth mawr arall. Mi ddylen ni, bobol Cymru, fod yn cael gwybod lle’r ydan ni arni o ran y trafodaethau.

Be sy’n digwydd? Be sy’n cael ei drafod? A pham?

Dylan Iorwerth yn dadlau bod diwygio etholaethau seneddol yn galw am ddiwygio ar lefel y Cynulliad Cenedlaethol hefyd.

Ro’n i’n arfer bod yn hoff iawn o wneud jig-sos. Ond roedd hi’n gythrel o beth pan oedd darn ar goll.

Felly, dw i’n deall yn iawn sut y mae ASau Cymru’n teimlo heddiw wrth i Dŷ’r Cyffredin baratoi i basio’r mesur a fydd yn torri nifer yr aelodau Cymreig o 40 i 30.

Do’n i ddim yn arbennig o hoff o bartïon pen-blwydd a’r orfodaeth i chwarae gemau fel miwisical tjêrs. Ro’n i’n cynhyrfu gormod ac yn cymryd y peth ormod o ddifri’.

Felly, dw i’n tybio mai rhyw deimlad tebyg sydd gan yr ASau ym mhwll eu stumogau wrth wynebu’r posibilrwydd y bydd yn rhaid iddyn nhw ymladd ei gilydd am y seddi sydd ar ôl.

Mae hynny’n golygu ymladd cyd-aelodau yn eu pleidiau eu hunain, yn gymaint ag ymgeiswyr o’r pleidiau eraill. Ac, fel y gŵyr pawb, mae ffrae deuluol yn waeth na’r un arall.

Yr effaith

O ran effaith y mesur newydd, allwch chi ddim diystyru pa mor ddifrifol ydi’r argyfwng personol i nifer sylweddol o ASau, ond mae yna oblygiadau mawr o ran Cymru hefyd.

O ran egwyddor, mae’n iawn fod seddi ar draws gwledydd Prydain rhywle tua’r un maint.

Ond mae angen sens hefyd ac mae angen cofio am yr anawsterau o ddelio ag ardaloedd gwledig prin eu poblogaeth o’u cymharu ag ardaloedd trefol dwys, lle mae pawb o fewn dwy neu dair milltir sgwâr.

Felly, mae’r ffigwr o 30 yn un peryglus o hawdd, wedi ei seilio ar ffigurau noeth, yn hytrach na gofynion daearyddiaeth na chymdeithas.

A derbyn yr amheuaeth yna, allwn ni ddim cwyno gormod bod nifer y seddi’n lleihau rhywfaint – oherwydd maint ac oherwydd bod gwaith ASau Cymru wedi lleihau ers datganoli.

Ond mae’r ddadl honno’n dibynnu ar un angen arall – am ddiwygio’r berthynas rhwng gwahanol wledydd y Deyrnas Unedig a datrys y dryswch o gael Tŷ’r Cyffredin sy’n senedd i Loegr a Phrydain yr un pryd.

Mae’r newid i 30 sedd hefyd yn awgrymu angen am ddiwygiol ar lefel y Cynulliad. Fel arall, mi fydd y drefn wleidyddol yng Nghymru’n fwy cymhleth nag erioed.

Heb newid pellach, fydd seddi San Steffan a seddi’r Cynulliad ddim yr un peth. Mi allwch fod mewn un etholaeth ar gyfer Llundain ac un arall ar gyfer y Bae.

Mwy o seddi Cynulliad

Yr ateb amlwg ydi cael 30 o etholaethau ar gyfer y Cynulliad a dau aelod ar gyfer pob un. Gan ddefnyddio pleidleisio cyfrannol wrth reswm.

Os ydi baich gwaith ASau wedi gostwng ac os bydd yn gostwng ymhellach ar ôl refferendwm 3 Mawrth, mae deddfau ffiseg yn awgrymu bod baich ACau wedi cynyddu.

Hyd yn oed cyn hyn, roedd yna ddadl tros gael rhagor o aelodau er mwyn sicrhau fod y gwaith deddfu a chraffu a chreu i gyd yn cael eu gwneud yn iawn.

Ac, wrth gwrs, mae’r broblem o’r craffu ychwanegol fydd ei angen heb ail siambr debyg i Dŷ’r Arglwyddi.

Be am syniad fel hyn? Trigain o ACau’n cael eu hethol i gynrychioli 30 o seddi a 30 o ACau rhanbarthol yn cael eu hethol efo’r swyddogaeth arbennig o fod yn fath o ‘ail farn’ i graffu ar fesurau newydd?

Mae Dylan Iorwerth yn Zanzibar, yn helpu i wneud rhaglen deledu ar gyfer S4C. Mae refferendwm a chlymblaid yn eiriau mawr yno hefyd … ac mae dyfodol yr Ynys Sbeis yn dibynnu arnyn nhw …

Union wythnos yn ôl, mi welais i’r dyn ei hun – o bell, ar lwyfan mewn stadiwm bêl-droed, yn annerch miloedd o bwysigion a chefnogwyr.

Ym mhob man, bron, ro’n i wedi gweld ei luniau – ar bosteri’n annog pawb i bleidleisio trosto. Dr Ali Muhammed Shein, Arlywydd Zanzibar, ac enw i’w drysori ar gyfer cwisiau ‘Trivial Pursuit’.

Yn ystod y nosweithiau diwetha’, dw i wedi gweld llun gwahanol iawn o’r Arlywydd, yn ddisgybl mewn crys gwyn yn Ysgol George VI, yn y dyddiau cyn y chwyldro a newidiodd bopeth ar yr Ynys Sbeis.

I ddau ddyn, gan gynnwys deintydd a hyfforddodd yng Nghaerdydd,  mi allai’r llun yna fod yn allweddol o ran dyfodol y wlad, sydd, mewn gwirionedd, yn glwstwr o ynysoedd tua phedair awr ar gwch o dir mawr Affrica.

Dw i yma’n rhan o griw o gwmni teledu Green Bay, sy’n gwneud cyfres o raglenni am ynysoedd ar gyfer S4C a’r farchnad ryngwladol.

Rhaglen am y wlad a dyfodol ei phobol fydd honno, yn llawn o luniau trawiadol a straeon personol cryf, ond wrth i ni deithio o le i le, mae yna stori wleidyddol ddiddorol wedi dod i’r wyneb hefyd.

Am y tro cynta’, mae gan Zanzibar lywodraeth cenedlaethol yn cynnwys y ddwy brif blaid fawr; am y tro cynta’ ers hanner canrif a mwy, mae wedi cael etholiadau heb ladd  a thywallt gwaed. Mae rhai’n gweld gobaith newydd … a chyfle ola’.

Arlywydd Zanzibar yn annerch y dyrfa ar Ddydd y Chwyldro.

Y cefndir

Felly … tamed o gefndir.

Mae yna ddwy brif ynys – Ujunga, sydd fel rheol yn cael ei galw’n Zanzibar, a Pemba.

Fel Cymru, mae Zanzibar yn rhan o undeb mwy – gyda’r tir mawr. Ym mis Ebrill 1964, mi gafodd yr ynysoedd eu huno efo Tanganyika i greu Gweriniaeth Tanzania.

Mae yna ddwy brif blaid – y CCM, plaid yr undeb efo Tanzania,a’r un sydd wedi rheoli’n gam neu gymwys ers 35 o flynyddoedd; a’r CUF sy’n gryf ar ynys Pemba ac ymhlith yr Arabiaid sy’n rhan bwysig o’r boblogaeth.

Yr Arabiaid oedd yng nghanol y digwyddiad mwya’ ysgytwol yn hanes diweddara’ Zanzibar – y chwyldro pan gafodd miloedd o Arabiaid ac Indiaid mwy cyfoethog eu lladd gan wrthryfelwyr Affricanaidd.

Mae rhai o’r straeon fydd ar y rhaglen yn dangos fod ofn o hyd i drafod y chwyldro hwnnw ond dathlu hwnnw yr oedd Dr Shein a’i gefnogwyr wythnos yn ôl. Ionawr 12 ydi diwrnod y chwyldro.

Doedd y deintydd a’i ffrind ddim yno. Roedden nhw wedi gwrthod mynd. A nhwthau ymhlith y miloedd a adawodd y wlad yn sgil y chwyldro, allen nhw ddim stumogi dathlu digwyddiad o’r fath.

Ond mae Hassan Jaffer a Dr Feroz Jafferi, a fu’n hyfforddi yng Nghaerdydd, yn ôl yn Zanzibar ar ôl helpu i sefydlu mudiad o’r enw Outreach Zanzibar, efo’r bwriad o gael cymorth yr alltudion i roi’r wlad yn ôl ar ei thraed.

Mae digon o angen hynny. Tua doler y dydd ydi incwm y rhan fwya’ o’r tlodion tra bod elît o bobol yn cael bywydau moethus iawn. Mae cyflwr addysg ac iechyd, medden nhw, yn waeth o lawer bellach na chyn 1964.

Un o’r arfau sydd gan y ddau, a ddaeth ar draws ei gilydd ar ôl 44 o flynyddoedd, yw eu bod ill dau’n gyn-ddisgyblion yn Ysgol George VI a bod yr Arlywydd yno hefyd. Gan Hassan Jaffer y mae’r llun i brofi hynny ac maen nhw eisio’r cyfle i’w ddangos i Dr Ali Muhammed Shein.

Y ddau alltud o Zanzibar yn ôl yn eu hen wlad.

Y cyfle ola’

Mi fydd y rhaglen deledu’n dangos rhai o’r cynlluniau bach a’r bobol benderfynol sy’n ceisio creu cyfleoedd newydd, ond mae’r angen am newid sylfaenol yn anferth, yn enwedig yn y byd gwleidyddol.

Ond ar ôl siarad efo cyn gyd-ddisgyblion eraill o Ysgol George VI erstalwm, sydd bellach yn uchel yn y Llywodraeth, mae’r ddau ddyn wedi dechrau gobeithio am well. Maen nhw’n credu, efallai bod yr arweinwyr yn gweld bod angen newid hefyd.

Ddiwedd mis Hydref, roedd yna fwyafrif clir yn y wlad wedi pleidleisio tros gael Llywodraeth Genedlaethol sy’n uno’r ddwy blaid. Er bod amheuon am fuddugoliaeth y CCM yn yr etholiadau a ddilynodd ym mis Rhagfyr, mae’r blaid arall am y tro cynta’ wedi cael tua thraean o’r swyddi yn y llywodraeth.

Ond mae gan y ddau ddyn rybudd hefyd – a nhwthau’n 64 oed ac ymhlith y genhedlaeth ola’ o alltudion y chwyldro, does dim llawer o flynyddoedd ar ôl i ddefnyddio sgiliau rhai fel nhw i roi’r wlad yn ôl ar ei thraed.

Mae’r iaith Swahili, a ledodd o Zanzibar tros ran helaeth o Ddwyrain Affrica, yn llawn o ddywediadau lliwgar. Ac mae Hassan Jaffer yn eu dyfynnu nhw’n aml.

Dyma un: Yr amser gorau i blannu coeden mango ydi ugain mlynedd yn ôl; yr amser gorau wedyn ydi heddiw, er mwyn i genhedloedd y dyfodol gael y cynhaeaf.

Dylan Iorwerth yn diolch am esboniad am helyntion S4C

O’r diwedd ryden ni wedi cael rhywfaint o esboniad am yr hyn sydd wedi bod yn digwydd yn S4C yn ystod y misoedd diwetha’. Y piti mawr oedd na chawson ni wybod lawer ynghynt.

Wrth roi tystiolaeth i’r Pwyllgor Dethol Cymreig y bore yma, fe fydd yr Is Gadeirydd newydd a’r Prif Weithredwr dros dro wedi gwneud llawer i dawelu pryderon pobol yn y tymor byr.

Mi wnaethon nhw ddangos hefyd fod yna nod clir o ran yr hyn sydd ei eisiau ar S4C – arian heb linynnau, yr hawl i weithredu heb orfod gofyn caniatâd gan y BBC a digon o gyfrifoldeb i allu cyflawni eu dyletswydd i bobol Cymru.

Y broblem ydi mai Is Gadeirydd ydi un – ac y bydd Cadeirydd newydd cyn hir – ac mai Prif Weithredwr tros dro ydi’r llall. Mi allai gwaith da’r bore gael ei ddadwneud eto.

Esboniad

Ar wahân i ambell ennyd anghyfforddus wrth fynd tros helyntion y cyfnod diweddara’ ac ambell fwlch gwybodaeth, roedd Rheon Tomos ac Arwel Ellis Owen yn gadarn ac yn swnio fel petai ganddyn nhw gyfeiriad i’w gwaith.

Yr elfen allweddol oedd eu bod wedi rhoi esboniad am ymadawiad y cyn Brif Weithredwr, Iona Jones, ac, wrth wneud, fe ddaeth hi’n amlwg pa mor allweddol oedd y digwyddiadau hynny.

Am y tro cyntaf, fe gawson ni wybod yn bendant mai achos o ddiswyddo oedd hwn – tan hyn, doedd hynny hyd yn oed ddim wedi’i gydnabod ac roedd y gyfrinachedd ynddi’i hun wedi cynyddu’r pwysau ar S4C.

O geisio delio gyda’r gwrthdaro o gwmpas hynny y cododd llawer o’r trafferthion eraill a’r methiant i esbonio’r egwyddorion oedd yn y fantol yn gwneud i’r cyfan swnio’n rhyfedd ac amheus.

Hyd yn oed os nad oedd neb yn gallu trafod union amgylchiadau’r diswyddo, roedd angen trafod yr egwyddorion.

Y ddadl

Mae’n amlwg bellach fod gwrthdaro rhwng mwyafrif yr Awdurdod ac uchel swyddogion S4C ynglŷn â’r berthynas rhyngddyn nhw a faint o wybodaeth y dylai’r Awdurdod ei chael i allu craffu ar waith y sianel.

Adeg y diswyddo, yr unig ddatganiad oedd bod y drefn o ‘arwahanrwydd’ yn dod i ben – dim esboniad, dim trafodaeth ar yr egwyddorion y tu cefn i hynny.

O ganlyniad, roedd anwybodaeth yn creu amheuon, amheuon yn creu pwysau a rhagor o gamgymeriadau. O glymu hynny gyda thensiynau personol ac ymyrraeth yr Adran Ddiwylliant yn Llundain, roedd popeth yn ei le ar gyfer sioe siafins.

Diolch byth, maen nhw hefyd bellach wedi rhoi’r gorau i’r syniad gwallgo o gael arolwg barnwrol. Beth bynnag am y sefyllfa gyfreithiol, yn wleidyddol roedd hwnnw’n nonsens.

Y dyfodol

Fydd hi ddim yn hawdd i Rheon Tomos a’r Awdurdod wrth iddyn nhw fynd i mewn i’w trafodaethau gyda’r BBC heddiw – gydag annibyniaeth S4C yn y fantol – ac mi fydd trafferthion y misoedd diwetha’ yn eu gwanhau.

Yr hyn sy’n glir bellach ydi bod yna esboniad tros y digwyddiadau. Mae yna gwestiynau anodd i’w hateb o hyd am y manylion a rôl gwahanol bobol ar wahanol adegau. Ond o leia’ mae pethau’n dechrau gwneud sens.

Felly, un o’r gwersi pwysica’ i’w dysgu o flerwch y misoedd diwetha’ ydi’r angen i fod yn agored – y rheidrwydd i esbonio’n rhesymol wrth y bobol sy’n cefnogi’r sianel ac yn talu amdani.