Huw Prys sy’n gofyn, pwy sydd eisiau refferendwm yn yr hydref?

Ydi’r gwleidyddion yma’n byw yn y byd go-iawn?

Dyna oedd yn mynd trwy fy meddwl wrth wrando ar y dadlau parhaus drwy’r wythnos ddiwethaf ar bwnc dyddiad refferendwm ar bwerau deddfu i’r Cynulliad.

Y newid agwedd rhyfeddol ymysg ASau Llafur sydd wedi bod fwyaf trawiadol. Mae rhai a oedd ar y gorau’n llugoer i’r syniad o fwy o bwerau i’r Cynulliad yn sydyn ar dân am refferendwm ar unwaith. Anodd iawn ydi cymryd agwedd y bobl yma o ddifrif.

Ar yr un pryd, mae llawer o Aelodau Cynulliad Plaid Cymru’n ymddangos yr un mor rhyfedd o bedantig eu hagwedd. Mae fel petai rhai ohonyn nhw’n ystyried cefnogaeth i refferendwm ar unwaith fel rhyw fath o brawf ar Gymreictod.

Ond pwy yn ei iawn bwyll sydd eisiau refferendwm yn yr hydref? Beth ar y ddaear ydi’r brys? Mae’r cyhoedd wedi hen ‘laru ar etholiadau.

Ac os mai gêm wleidyddol yn unig ydi hyn, pa fantais i neb ydi cael rhyw fath o phoney war ar y pwnc rhwng Llundain a Chaerdydd ar hyn o bryd?

Lle mae Plaid Cymru yn y cwestiwn, mae’n amheus iawn a ydi’r ACau sydd ar dân am refferendwm cynnar yn siarad ar ran aelodau a phleidleiswyr cyffredin y Blaid ar y mater. Ac yn sicr, dydi mynd o flaen camera teledu’n ailadrodd y gair ‘refferendwm’ fel tiwn gron ddim yn ffordd o gael etholwyr cyffredin i gynhesu atyn nhw.

Mi fyddwn i’n awgrymu y byddai’n gwneud byd o les i’r gwleidyddion yma dreulio awr neu ddwy yn curo drysau yn esbonio pam y dylai gwleidyddion yng Nghaerdydd gael mwy o bwerau. Efallai y byddai hynny’n dangos maint yr her sydd o’u blaenau o safbwynt ennyn diddordeb y cyhoedd  mewn materion cyfansoddiadol.

A chymryd bod refferendwm yn digwydd dros y flwyddyn nesaf, y dyddiad amlwg i’w gynnal fyddai diwrnod etholiad y cynulliad. Mi fyddai’n ffordd o help sicrhau cyd-destun call i’r ddadl, yn un peth. Ac mae’r arian a fyddai’n cael ei arbed trwy gynnal y ddwy bleidlais yr un diwrnod yn ddigon o reswm ynddo’i hun yn y dyddiau sydd ohoni o doriadau ariannol.

Byddai unrhyw wario diangen yn bropaganda ar blat i wrthwynebwyr datganoli. Mae rhywun yn clywed eu dadleuon rwan – oni fyddai’n well gwario’r miliynau yma ar gyflogi rhagor o nyrsys?

Yn lle crochlefain yn barhaus dros refferendwm buan, mae’n hen bryd i gefnogwyr datganoli ganolbwyntio mwy o’u sylw ar ennill refferendwm o’r fath. Does dim byd haws na chael refferendwm – ei ennill fydd y gamp.

Yr wythnos ddiwethaf, cyhoeddwyd y pôl piniwn manwl cyntaf ar gyfer Cymru ers dechrau’r flwyddyn. Cafodd Huw Prys Jones olwg fanylach arno…

Mae sefyllfa’r pleidiau gwleidyddol yng Nghymru yn ôl arolwg YouGov yr wythnos ddiwethaf wedi cryn sylw eisoes – fel yn y stori’n dwyn y pennawd ‘Llafur Cymru’n wynebu chwalfa’ ar Golwg360 ddydd Mawrth.

Mae agweddau pobl at arweinwyr y gwahanol bleidiau – gan gynnwys y tri ymgeisydd am arweinyddiaeth Llafur – hefyd wedi cael sylw helaeth yn y wasg a’r cyfryngau.

Yr hyn sy’n werth craffu arno ymhellach ydi agweddau pobl Cymru at ddatganoli – yn arbennig o ystyried y pwysau am refferendwm cynnar ar bwerau deddfu i’r Cynulliad.

Agweddau cadarnhaol at ddatganoli?

Mae llawer iawn o atebion yn awgrymu agweddau cadarnhaol at ddatganoli – gyda mwyafrifoedd gweddol glir yn dangos eu bod nhw’n ymddiried mwy yn y Cynulliad i weithio er lles Cymru; fod y Cynulliad wedi gwella rhywfaint ar y ffordd y mae Cymru’n cael ei llywodraethu; ac wedi rhoi llais cryfach iddi ym Mhrydain.

Yn yr un modd mae mwyafrif tebyg yn credu mai’r Cynulliad ddylai gael y dylanwad mwyaf ar y ffordd y mae Cymru’n cael ei llywodraethu, a mwyafrif digon sylweddol yn cytuno â gosodiad y dylai’r Cynulliad gael yr un pwerau â senedd yr Alban (63% o blaid, 28% yn erbyn).

Ar y llaw arall, pan ofynnir y cwestiwn penodol sut y bydden nhw’n pleidleisio mewn refferendwm “yfory” am hawliau deddfu llawn, mae’r ateb yn awgrymu brwydr llawer agosach – 42% o blaid, 37% yn erbyn, 6% ddim am bleidleisio a 15% ddim yn gwybod.

Mae dadansoddiad rhanbarthol o’r ffigurau hyn yn awgrymu tueddiad yn erbyn yn y Gogledd, yn y De-ddwyrain ac yng Ngorllewin y De (sef Abertawe a’r cyffiniau).

Mae hefyd yn awgrymu mwyafrif yn erbyn mwy o bwerau ymhlith y rhai nad ydyn nhw’n siarad dim Cymraeg – 42% o gymharu â 35% o blaid.

Dewisiadau cyfansoddiadol

Ar lawer ystyr, un o rannau mwyaf dadlennol yr arolwg ydi’r atebion i’r cwestiynau penodol am farn pobl ar y math o drefniant cyfansoddiadol y bydden nhw’n ei ffafrio i Gymru.

Mae’r rhain yn awgrymu niferoedd cymharol agos at ei gilydd o blaid ac yn erbyn mwy o bwerau i Gymru.

Yn debyg iawn i arolygon barn chwe mis yn ôl, y canlyniadau yw:
Annibyniaeth 14%
Senedd ddeddfwriaethol o fewn Prydain 34%
Cadw’r Cynulliad fel y mae 27%
Cael gwared ar y Cynulliad 17%
Ddim yn gwybod 6%

Mae’n ddigon rhesymol cyffredinoli’r rhain fel 48% o blaid mwy o rym (34% o blaid senedd + 14% o blaid annibyniaeth), o gymharu â 44% yn erbyn (27% dros gadw’r Cynulliad fel y mae + 17% dros gael gwared arno).

Senedd Ddeddfwriaethol

Dyma’r dewis mwyaf poblogaidd o ddigon – ym mhob rhanbarth ond un ac ym mhob grwp oedran.

Mae cryn dipyn mwy o gefnogwyr Plaid Cymru hefyd yn ffafrio senedd ddeddfwriaethol (47-49%) nag sydd eisiau annibyniaeth (31-38%). Efallai y bydd hynny’n ymddangos yn syndod i rai, ond mae’n gyson â chanlyniadau arolygon barn eraill.

Mae cefnogwyr y Torïaid wedi eu hollti dair ffordd 25% o blaid senedd ddeddfwriaethol, 30% o blaid cadw’r Cynulliad fel y mae, a 32% eisiau dileu’r Cynulliad.

Mae 42% o bleidleiswyr Llafur o blaid senedd, o gymharu â 34% dros gadw’r Cynulliad fel y mae, a 10% dros ei ddileu.

Yr hyn sy’n awgrymu cynnydd yn y gefnogaeth i ddatganoli yng Nghymru ydi’r gwahaniaeth rhwng gwahanol oedrannau.

Ymhlith pobl ifanc o 18 i 34 oed, mae 43% o blaid senedd ddeddfwriaethol, 25% o blaid cadw’r Cynulliad fel y mae, a dim ond 8% eisiau dileu’r Cynulliad.

Ymysg pobl dros 55, y ffigurau cyfatebol ydi: 30% o blaid pwerau deddfu o gymharu â 25% dros gadw’r Cynulliad fel y mae a 23% arall eisiau ei ddileu.

Annibyniaeth

Yn unol ag arolygon tebyg yn y gorffennol, lleiafrif bychan sy’n aros yn gymharol ddigyfnewid sydd o blaid annibyniaeth i Gymru, sef 14%.

Yr hyn sy’n fwy o syndod ydi bod mwy na hanner y rhain eisiau torri’n rhydd oddi wrth yr Undeb Ewropeaidd yn ogystal â’r Deyrnas Unedig.

Nid yw’n glir pam fod y cwestiwn yma’n cael ei ofyn, oherwydd prin fod y syniad yma’n bwnc trafod heb sôn am fod yn bolisi sy’n cael ei arddel gan unrhyw blaid.

Er mai lleiafrif o gefnogwyr Plaid Cymru sy’n ffafrio annibyniaeth (rhywle rhwng 31% a 38%), dydi’r gefnogaeth i annibyniaeth ddim wedi ei gyfyngu iddyn nhw.

Mae lleiafrif o gefnogwyr Llafur (12-13%) ac o gefnogwyr y Toriaid (10-11%) hefyd yn ffafrio annibyniaeth – cyfran nad yw fawr is mewn gwirionedd na’r gyfran o’r boblogaeth.

Diddorol hefyd ydi sylwi nad oes fawr ddim gwahaniaeth rhwng safbwyntiau’r gwahanol genedlaethau ar annibyniaeth i Gymru. Mae’r gyfran sydd o blaid annibyniaeth ymhlith pobl ifanc rhwng 18 a 34 oed (14%) bron yn union yr hyn ydi o ymhlith rhai dros 55 oed (13%).

Felly, er y shifft mewn agweddau tuag at ddatganoli pellach ymysg yr ifanc, does dim arwydd o unrhyw fath o symudiad cyfatebol tuag at annibyniaeth. Ffaith sy’n chwalu’n llwyr unrhyw ddadl fod datganoli’n gychwyn taith ‘lithrig’ at arwahanrwydd.

Gwahaniaethau rhanbarthol

Mae’n debyg mai doeth fyddai peidio darllen gormod i ddadansoddiad rhanbarthol y canlyniadau gan fod y ffigurau’n weddol fychan.

Mae’n werth nodi fodd bynnag fod y gefnogaeth wanaf yn ardal Gorllewin y De, sef Abertawe a’r cylch. Dyma’r unig ranbarth lle mae cyfanswm y rhai sydd o blaid mwy o rym i Gymru (41%) yn llai na’r cyfanswm sydd yn erbyn (51%).

Mae’r arolwg yn awgrymu hefyd fod Caerdydd erbyn hyn yn cynhesu at ddatganoli. Mae’r cyfanswm o 55% sy’n ffafrio mwy o bwerau i Gymru’n uwch na’r hyn ydi o yn y Canolbarth a’r Gorllewin ac yn y Gogledd.

Casgliad

Mae’r arolwg yn tueddu i gadarnhau’r gosodiad mai proses ydi datganoli. Mae’n awgrymu bod y broses honno’n mynd ymlaen yn raddol – ond gan ddangos yn glir hefyd nad ydi annibyniaeth yn rhan o’r broses mewn unrhyw ffordd.

Mae’n awgrymu y byddai ychydig yn fwy o bobl Cymru o blaid pwerau deddfu i’r Cynulliad nag a fyddai yn erbyn, er nad ydi’r ffigurau moel ddim yn dangos bod y ddadl wedi cael ei hennill yn llwyr eto.

Ar yr un pryd, rhaid cofio nad safbwyntiau cadarn ar faterion cyfansoddiadol fydd yr unig ffactor, o bell ffordd, mewn refferendwm. Mae hyn oherwydd y bydd cymaint yn dibynnu ar agweddau pobl at wahanol bynciau gwleidyddol eraill ar y pryd, a faint a fydd yn trafferthu pleidleisio, ac ati.

Camgymeriad felly fyddai rhoi gormod o bwys ar ganlyniadau unrhyw gwestiwn er mwyn darogan canlyniad refferendwm. Eu prif werth yn hytrach i gefnogwyr datganoli ydi fel canllawiau i ddangos y math o ddadleuon a fyddai’n dylanwadu ar bobl i wthio’r broses ymlaen.

Rhai o argraffiadau Huw Prys Jones o gynhadledd Plaid Cymru yn Llandudno yr wythnos ddiwethaf…

Rali i lansio’i hymgyrch ar gyfer yr etholiad cyffredinol oedd cynhadledd Plaid Cymru yn Llandudno eleni.

Nid oedd hyn yn annisgwyl, gan mai unig ddiben y mwyafrif o gynadleddau gwleidyddol y dyddiau yma ydi fel ffynhonnell o gyhoeddusrwydd cymharol hawdd i’r pleidiau.

Er mai digon cymysg y bu’r ddegawd ddiwethaf i Blaid Cymru o safbwynt perfformiad mewn etholiadau, mae ysbryd yr aelodau’n amlwg yn uchel.

Yr hyn a newidiodd holl ragolygon y Blaid oedd y sylweddoliad graddol ymysg amryw o’i gwleidyddion mwyaf blaenllaw tua phum mlynedd yn ôl y byddai’n rhaid ystyried y posibilrwydd o glymbleidio gyda’r Torïaid yn y Cynulliad.

Unwaith y dechreuodd y trafodaethau i’r perwyl hwn wedi etholiad 2007, newidiodd holl ddeinameg gwleidyddiaeth Cymru. Am y tro cyntaf ers cenedlaethau, collodd Llafur ei monopoli a bu’n rhaid iddi gynnig rhannu grym efo’i hen elyn, Plaid Cymru.

Breuddwyd aelodau’r Blaid am ddegawdau, wrth gwrs, fu disodli’r Blaid Lafur fel y brif blaid yng Nghymru.

Os nad yw trechu’r Blaid Lafur yn ymddangos mor gwbl amhosibl mewn etholiad cynulliad bellach, mae hynny oherwydd y chwalfa debygol ym mhleidlais Lafur yn fwy nag unrhyw gynnydd dramatig yng nghefnogaeth y Blaid. Mae natur y chwalfa honno – gyda phleidleisiau’n mynd i bob cyfeiriad – yn awgrymu na chaiff unrhyw blaid y math o oruchafiaeth ar wleidyddiaeth Cymru ag a gafodd Llafur.

O ran yr etholiad cyffredinol, mae’r Blaid yn gorfod dygymod â thargedau tipyn llai uchelgeisiol.

Yn wahanol i rai etholiadau yn y gorffennol, mae’n gwbl agored ynglŷn â’i tharged o ennill saith o seddau – sef yr etholaethau y mae’n eu dal yn y Cynulliad, a’r rhai lle’r oedd ar y blaen yn etholiad Ewrop.

A’r angen am ragor o aelodau seneddol Plaid Cymru oedd prif neges yr arweinydd Ieuan Wyn Jones yn ei araith.

Ni chyfeiriodd fawr ddim at ei waith fel dirprwy Brif Weinidog ac, yn ddoeth efallai, ni wnaeth unrhyw ymrwymiadau ychwaith.

Gyda’r Blaid yn gyson yn gwneud yn salach mewn etholiadau San Steffan nag etholiadau eraill, roedd yna gryn ymdrech gan wahanol siaradwyr i ddadlau’r angen am gefnogaeth mewn etholiad cyffredinol yn ogystal. Ond er bod hyn yn gwbl glir i’r cynadleddwyr, tueddu i ailadrodd yr un dadleuon oedd y siaradwyr, heb fawr ddim byd gwreiddiol yn cael ei ddweud ar y mater.

* * *
Am ryw reswm, mi welwyd yn dda i ailadrodd yr hen neges nad plaid ar gyfer siaradwyr Cymraeg yn unig ydi hi – a cheisio pwysleisio cymaint o’i chefnogwyr sydd ddim yn gallu siarad yr iaith.

Mi fyddwn i’n amau doethineb hyn.

I ddechrau, mae’n syndod bod yr unig blaid sydd ag AC o leiafrif ethnig yn teimlo’r angen i wneud datganiad o’r fath.

Ond hyd yn oed os ydi ymchwil yn dangos fod canfyddiadau o’r fath yn parhau, mae angen mynd i’r afael â nhw mewn ffordd llawer mwy cynnil. Y cwbl y mae ailadrodd canfyddiadau fel hyn yn ei wneud ydi tynnu sylw atyn nhw – ac efallai plannu’r syniad o’r newydd yng ngolwg rhai pobl.

Mae pob un o’r prif bleidiau am ddweud eu bod nhw’n blaid ar gyfer pawb o bobl Cymru, beth bynnag eu cefndir, beth bynnag eu hiaith a lle bynnag y maen nhw’n byw. Does dim byd haws na dweud hynny.

Os am ehangu ei chefnogaeth mae gofyn i’r Blaid ddefnyddio llawer mwy o ddychymyg yn y ffordd y mae’n estyn allan – gan ddangos lle i amrywiaeth mewn agweddau a syniadaeth yn ogystal.

Mae hi eisoes yn ennill cefnogaeth llawer iawn o bobl nad ydyn nhw’n cefnogi annibyniaeth i Gymru a llawer o bobl hefyd a fyddai’n ystyried eu hunain yn Brydeinwyr yn ogystal ag yn Gymry.

Ond faint o ymdrech sy’n cael ei wneud i estyn allan at fwy o bobl fel hyn?

Beth am ddechrau trwy ddweud ei bod yn blaid i bawb beth bynnag fyddai eu barn ar annibyniaeth i Gymru rywbryd yn y dyfodol? Neu ddangos y gallai hi fod yn blaid berthnasol hefyd i bobl sy’n teimlo’u hunain yn Gymry ac yn Brydeinwyr?

Byddai negeseuon hyderus a radical fel hyn yn cael llawer mwy o argraff na rhyw ddatganiadau llipa sydd mor hawdd eu dehongli fel ymgais i wneud rhinwedd o anallu i siarad Cymraeg.
Uchafbwynt araith Dafydd Iwan fel llywydd, heb unrhyw amheuaeth, oedd pan ddarllenodd ran o’r araith a wnaeth o flaen Llys y Goron Abertawe yn 1971 pan oedd yn un o wyth aelod o Gymdeithas yr Iaith a oedd wedi eu cyhuddo o gynllwynio i falu arwyddion ffyrdd.

Roedd y geiriau, â dylanwad Martin Luther King a’r frwydr hawliau sifil mor amlwg arnynt, yn perthyn i fyd hollol wahanol i’r ystrydebau banal sydd wedi diflasu cymaint o bobl ynghylch gwleidyddiaeth heddiw.

“Faswn i byth yn medru sgwennu araith fel’na heddiw,” meddai. Os ydi hynny’n wir, amgylchiadau gwahanol yn hytrach nag unrhyw ddiffyg ynddo fo fyddai’n gyfrifol am hynny.

Natur cenedlaetholdeb Cymreig sydd wedi newid. Dydi pethau ddim yn agos mor ddu a gwyn erbyn hyn. Er gwaethaf y pryderon gwirioneddol am ddyfodol cymunedau Cymraeg, fedrwn ni ddim honni ein bod ni’n lleiafrif sy’n cael ein dirmygu a’n sathru gan rym imperialaidd bellach.

Ac anodd os nad amhosibl i drafodaethau ar faterion cyfansoddiadol a chyfreithiol fel eLCOs a hawliau deddfu i’r Cynulliad ennyn yr un math o angerdd ag a wnaeth y frwydr dros barch i’r Gymraeg ar arwyddion ffyrdd.

A phrun bynnag, does dim sicrwydd y byddai hynny’n beth cadarnhaol o angenrheidrwydd. Rhaid cofio iddi gymryd cenhedlaeth a mwy cyn y gwnaeth gweithredoedd pobl ifanc fel yr wyth aelod rheiny o Gymdeithas yr Iaith arwain at newid agweddau at yr iaith.

Mae newidiadau yr un mor sylfaenol, wrth gwrs, wedi bod yn agweddau pobl at y syniad o Gymru fel cenedl ers y dyddiau hynny – ond nid yn unol â disgwyliadau cenedlaetholwyr Cymreig o angenrheidrwydd.

Un o’r pethau y tynnodd Dafydd Iwan sylw atynt yn ei araith, er enghraifft, oedd am filwyr yn canu ei ganeuon yn eu barics. Hynod drawiadol hefyd ydi gweld cymaint o ddreigiau coch yn hytrach nag iwnion jacs yn cael eu defnyddio gan filwyr a’u teuluoedd – hyd yn oed mewn angladdau milwrol.

Ynghanol y gweddnewidiad mewn agweddau at yr iaith ac at genedligrwydd Cymreig, rhaid sylwi ar yr un pryd nad does dim arwydd o unrhyw dwf yn y dyhead am annibyniaeth lwyr i Gymru. Mae wedi aros yn gyson o gwmpas tua 10-12 y cant – gyda’r arolwg manwl diweddaraf yn dangos mai dim ond 25 y cant o gefnogwyr Plaid Cymru hyd yn oed sy’n cefnogi annibyniaeth fel nod.

Mae’n ymddangos fod yna ddeuoliaeth ryfedd wedi datblygu rhwng Cymreictod a Phrydeindod. Deuoliaeth na fyddai, o bosibl, llawer o Bleidwyr yn ei chymeradwyo. Ond mae dod i ddeall y ddeuoliaeth hon yn well, ac yn wir ei derbyn, yn rhywbeth y bydd yn rhaid i Blaid Cymru ei wneud os ydi hi am dorri tir newydd yn y dyfodol.