Dylan Iorwerth

Wrth i’r BBC baratoi toriadau anferth, mae Dylan Iorwerth yn dadlau pam fod Radio Cymru – a gwasanaethau Cymreig BBC Wales – yn achos arbennig i’r Gorfforaeth Ddarlledu.

Erbyn hyn, mae’n glir bod y BBC yn ystyried toriadau sylweddol iawn i wasanaethau BBC Cymru, gan gynnwys y gwasanaethau Cymraeg.

Efo dogfen o’r  fath, mae’n rhaid bod yn effro i’r posibilrwydd bod darluniau eithafol yn cael eu creu er mwyn gwneud i bobol groesawu toriadau llai eithafol wedyn.

Ond, os ydi’r awgrymiadau sy’n dod o’r adeilad mawr yn Llandaf yn wir, mae darlledu Cymraeg am gael ei ddifrodi’n ddrwg iawn – ym maes radio, yn ogystal â thrwy S4C.

Ryden ni i gyd wedi syrffedu ar glywed y ddadl bod rhaid i bawb gymryd eu siâr o’r cyni – syrffedu am nad ydi pawb yn gorfod gwneud hynny a syrffedu am nad ydi hynny’n wir mewn achosion fel hyn.

Darlledu cyhoeddus

Swyddogaeth y BBC ydi darparu gwasanaethau darlledu cyhoeddus – y pethau nad yw’r sector masnachol yn eu cynnig, nac yn debyg o wneud. Mae gwasanaethau trwy gyfrwng y Gymraeg yn enghraifft berffaith o hynny.

Mae’r ffaith eu bod nhw bellach yn un o gonglfeini’r holl ddiwylliant a’r iaith Gymraeg yn tanlinellu hynny; o ran eu harwyddocâd, mae’r gwasanaethau Cymraeg yn fwy nag adloniant a diddanwch.

Mae digonedd o ddarlledwyr eraill yn cynnig llawer o’r un arlwy Saesneg ag y mae’r BBC – dyw ein gorsafoedd radio lleol a chenedlaethol eraill ni, er enghraifft, yn cynnig fawr ddim Cymraeg, ac eisiau cynnig llai.

Achos arbennig

Mi fydd rhaid i Radio Cymru gymryd rhai toriadau, wrth gwrs, ond mi ddylen nhw fod yn llawer llai nag mewn rhannau eraill dymunol ond diangen o’r BBC.

Mi fydd yna wasanaethau eraill ar draws y Gorfforaeth yn haeddu cael eu gwarchod fwy na’r gweddill hefyd, a’r rheiny’n cynnwys rhai o wasanaethau nodedig Gymreig BBC Wales.

O ran gwleidyddiaeth, diwylliant, hanes a rhai mathau o adloniant, does neb arall yn cynnig yr arlwy hwnnw chwaith.

Mae’r toriadau arfaethedig yn brawf o ran dylanwad Llywodraeth Cymru ond maen nhw hefyd yn brawf ar weddill ein gwleidyddion ni. Mae angen unoliaeth.

Mae pob plaid wedi mynegi cefnogaeth i ddarlledu Cymraeg a Chymreig. Dyma’u cyfle i ddangos hynny.

Dylan Iorwerth yn gweld pwynt yn y protestiadau tros annibyniaeth S4C…

Mae hi bron fel yr hen ddyddiau. Cymdeithas yr Iaith yn meddiannu stiwdio’r BBC gan eistedd ar y llawr a gwneud pethau hen ffasiwn felly.

Mae fel yr hen amser hefyd am reswm arall. Mae gan y Gymdeithas darged cwbl glir a phwynt cymharol syml y tu cefn i’r brotest.

Oherwydd datganoli a’r ffordd y mae byd yr iaith Gymraeg wedi cymhlethu yn ystod y degawdau diwetha’, tydi hynny ddim wastad wedi bod yn hawdd.

Yn fwy na hynny, tydi’r math o bynciau a dadleuon sydd wedi codi ddim wastad wedi gweddu i weithredu uniongyrchol, yn enwedig gan fod y targedau’n llawer nes aton ni bellach.

Ond, y tro yma, mae yna frwydr uniongyrchol glir i’w hymladd.

Atal y trafodaethau

Mae’r Gymdeithas yn ceisio atal y trafodaethau sy’n digwydd rhwng S4C a’r BBC i weithredu gofynion y Llywodraeth ar i’r naill fynd dan adain y llall.

Mi fydd y tactegau’n sicr o gael eu condemnio ac mi fydd rhai’n dadlau nad oes gan Gymdeithas yr Iaith fawr o obaith ennill.

Wedi’r cyfan, medden nhw, mae pawb yn gorfod derbyn toriadau gwario – er nad cymaint â’r 40% mewn arian go iawn y mae’r sianel yn eu diodde’.

Mae’r Llywodraeth hefyd wedi addo y bydd y sianel yn cadw’i hannibyniaeth olygyddol, medden nhw, ond mae angen craffu’n ofalus ar yr union eiriau a cheisio deall beth ydi eu hyd a’u lled.

Codi cywilydd

Ceisio codi cywilydd ar y BBC ydi un o’r tactegau – dyna pam bod y protestio’n digwydd yn ei hadeiladau hi yn hytrach na rhai’r llywodraeth – ac mae’r Gymdeithas eisoes wedi ennill cynnig gan bennaeth y Bîb, Mark Thompson, i gwrdd â nhw.

Hyd yn oed o golli’r frwydr ar y penderfyniad mawr cychwynnol, mae yna dir i’w ennill a’i golli tros annibyniaeth S4C. Mae eisio mwy nag annibyniaeth olygyddol. Mae eisio annibyniaeth gyflawn i weithredu yn ôl anghenion y gynulleidfa Gymraeg.

Go brin y bydd yna dro pedol rŵan ond mae yna frwydr dymor hir i’w hymladd hefyd tros  gyllid. Os bydd y ‘bartneriaeth’ rhwng y ddau ddarlledwr yn digwydd, mi fydd yna ymrafael yn y dyfodol tros arian.

Mae yna beryg y bydd arian S4C yn mynd yn rhan o gyllideb gyffredinol y BBC ac y bydd rhaglenni Cymraeg yn gorfod ymladd am eu siâr o’r gacen Gorfforaethol. Mae angen dangos rŵan na fydd hynny’n dderbyniol .

Gan nad ydi’r Llywodraeth wedi gwrando ar holl wleidyddion Cymru – gan gynnwys eu harweinydd eu hunain yng Nghymru – mae’n ymddangos mai dim ond protestio sydd am wneud iddyn nhw feddwl ddwywaith cyn codi nyth cacwn eto.

Ac un peth arall …

Ac mae yna un peth mawr arall. Mi ddylen ni, bobol Cymru, fod yn cael gwybod lle’r ydan ni arni o ran y trafodaethau.

Be sy’n digwydd? Be sy’n cael ei drafod? A pham?

Gwefan chwaraeon y BBC
Ydi diffyg darllenwyr yn rheswm da dros gael gwared ar rywbeth? Dyna’r penbleth oedd yn wynebu’r BBC, dwi’n siŵr, wrth iddyn nhw benderfynu cael gwared ar eu safle chwaraeon Cymraeg.

Mewn datganiad dywedodd y gorfforaeth ei bod hi’n “glir bod galw am gynnwys chwaraeon ar-lein yn yr iaith Gymraeg yn isel iawn,” ac mai dyna’r rheswm pam fod y gwasanaeth yn cau.

Dyna’r un rheswm mae’r BBC yn ei roi am beidio â chynnwys newyddion Cymraeg o du hwnt i Gymru ar eu wefan. (Er eu bod nhw am ryw reswm yn gwneud hynny ar y radio, gan wrth-ddweud y ddadl nad oes galw amdano braidd.)

Y pryder sydd gen i ydi bod diffyg darllenwyr, gwylwyr neu wrandawyr yn ddadl gref dros gael gwared ar y rhan fwyaf o bethau Cymraeg – nofelau, cylchgronau, S4C, albymau cerddoriaeth, capeli, eisteddfodau…

Rydw i’n cytuno bod angen rhoi pwyslais ar faint sy’n defnyddio gwasanaethau Cymraeg, a cheisio denu cymaint o bobol â phosib.

Ond os nad ydi rywbeth yn denu’r defnyddwyr, ai rhoi’r ffidil yn y to yw’r ateb ynteu gweld a oes lle i wella?

Roedd yn amlwg bod y safle chwaraeon yn dioddef o ddiffyg buddsoddiad. Rydw i wedi cael cip ar y ‘Wayback Machine’ a gweld nad ydi diwyg y safle wedi ei diweddaru ers 2005.

Mae hynny’n oes yn amser y rhyngrwyd, ac yn waeth byth o ystyried bod y safle chwaraeon Saesneg ymysg y gorau yn y byd.

Mae’n amlwg bod yna farchnad ar gyfer chwaraeon. Mae yna bobol yn y byd sydd eisiau eu newyddion  chwaraeon yn y Gymraeg, yn yr un modd ag y mae yna bobol sydd eisiau eu newyddion am Gymru, Prydain a’r byd yn y Gymraeg.

Diffyg buddsoddiad, nid diffyg diddordeb,  sydd wedi lladd y wefan. Cyn tynnu’r plwg, beth am droi’r switsh ymlaen yn y wal?

Mae fy ffrind wedi bod yn mynd o gwmpas y lle’r wythnos hon yn dweud wrth bobol bod gan Rhiannon Michael bliwraliaeth. Pleurisy mae hi’n ei feddwl ond mae hi’n trio bod yn ddoniol. Achos yr aflwydd, rwy wedi bod yn gaeth i fy nhy a fy soffa ers wythnos. Digon i hala colled ar unrhyw un ond gyda’r holl weithgarwch gwleidyddol yng Nghymru yr wythnos hon, uffern ar y ddaear i newyddiadurwraig wleidyddol. Achos mae fy ngliniadur wedi bod yn y swyddfa tra mod i ar y soffa. A does nemor ddim gwleidyddiaeth Gymraeg na Chymreig ar y teledu. Ac felly mae dewis fy ffrind o jôc yn eithaf addas.

Er i amryw i un gynnig dod â bwyd a’r papur i fi, un copi o’r Western Mail ydw i wedi gweld yr wythnos hon a hynny am i fi godi copi ar y ffordd adre o’r meddyg (ond fe ges i ddigon o fwyd felly diolch yn fawr boblach). Mae’n siwr mai trio ‘ngorfodi i i orffwys oedd pobol ond mae peidio â gwybod beth sy’n digwydd yn fy ngwneud i’n fwy aflonydd! Fe dries i ddilyn y newyddion Cymreig trwy’r we ar fy ffôn ond nid iphone sydd gen i ac mae’r sgrîn yn fach a’r cysylltiad yn annibynadwy. Felly heb y we ac heb bapur newydd, roedd rhaid i fi ddibynnu ar y teledu am fy ngwleidyddiaeth. Waeth i fi heb. Heblaw am ampm y BBC ar ddydd Mawrth a dydd Mercher a phytiau byr newyddion does dim gwleidyddiaeth Gymraeg ar y teledu. Mae S4C yn dangos trafodion y Cynulliad dros nos ond go brin y bydden i, fel merch fach dost, yn aros ar ddihun drwy’r nos i wylio hynny. Ro’n i hefyd yn y gwely cyn Dragon’s Eye a Sharp End yr wythnos hon ond o leia maen nhw’n bodoli -a blog am y ddarpariaeth yn ystod y dydd yw hwn.

Mae’r arlwy ar y we yn wych i anoracs gwleidyddiaeth Gymraeg, mae gwefannau a blogs rif y gwlith sy’n cynnig dadansoddiadau o hynt a helynt y Cynulliad a San Steffan yn y cyd-destun Cymreig, gwefan newyddion y BBC (mae Democratiaeth Fyw yn dangos holl drafodion y Cynulliad yn fyw) ac wrth gwrs ein gwasanaeth gwych ni ar www.Golwg36o.com ac mae darpariaeth ar wefannau’r Cynulliad a’r Comisiwn ( mae www.senedd.tv hefyd yn dangos yr holl drafodion o’r Cynulliad). Rwy’n deall yn iawn yr awydd i gysylltu â’r cyhoedd ar y we, ac mae’n siwr mae’r we yw’r dyfodol ond beth amdanom ni drueiniaid sâl neu hen, neu gaeth i’n cartref sydd heb gyswllt gwe? Mae S4C2 yn eistedd yn segur yn dargyfeirio pobol i wifren gwylwyr S4C gydol y dydd. Pam nad yw’r sianel hon yn cael ei defnyddio i ddarlledu o’r Cynulliad o hyd? Dw i ddim yn dweud llai, fe fyddai’n debygol o fy anfon i gysgu yn fy salwch o ystyried fy mlog diweddar ond fe ddylem ni gael y cyfle i weld y trafodion yn rhwydd, oni ddylem?

Gyda llaw, rwy’n blogio o fy ngliniadur heddiw. Roedd rhaid ei nôl, yn rhinwedd y rali fawr heddiw. Os na allwn i fod yno i ohebu, ro’n i’n benderfynol o wybod sut aeth hi! Meddyg yn dweud y caf fi fod nôl yn y gwaith ddydd Llun. Ffaelu aros!

Wrth i Fwrdd yr Iaith gondemnio’r Llywodraeth yn Llundain am fod yn “sarhaus” wrth ddelio gyda’r sianel Gymraeg, mae Dylan Iorwerth yn ceisio pwyso a mesur y sefyllfa ddiweddara’ …

Un dyn sydd wedi ennill yn glir yn holl saga S4C, a’r Ysgrifennydd Diwylliant, Jeremy Hunt, ydi hwnnw.

Mae wedi llwyddo i wneud dau beth yn effeithiol – torri gwariant ei adran a thanseilio Awdurdod S4C.

O ran ei sgôr ar lechen George Osborne, y Canghellor, mae Jeremy Hunt wedi torri llawer mwy na 24% ar S4C. Trwy drosglwyddo’r rhan fwya’ o’r cyfrifoldeb i’r BBC, mae’n cael gwared ar tua £90 miliwn y flwyddyn oddi ar lyfrau ei adran. Seren aur i Jeremy.

Mae hefyd wedi mynd tros ben, rownd a rhwng coesau Awdurdod S4C ar ôl iddyn nhw ei gythruddo sawl gwaith – tros ymddiswyddiad/sacio Iona Jones, tros  ddweud nad oedd ganddo’r hawl i dorri eu harian o gwbl ac, mae’n ymddangos, am ei fod yn eu hamau o ollwng gwybodaeth i’r cyhoedd.

Yn y cyd-destun hwnnw, mi fydd mynd am Adolygiad Barnwrol wedi ei wylltio’n waeth fyth. Efallai bod Awdurdod y Sianel yn teimlo bellach nad oes ganddyn nhw ddim i’w golli … ond mae’n anodd gweld fod llawer i’w ennill chwaith.

Os byddan nhw’n llwyddo gydag Adolygiad, mi fydd y Llywodraeth yn mynd yn eu blaenau i gyflawni’n union yr un peth mewn ffordd arall. Os collan nhw, mi fyddan nhw’n wannach nag erioed ac yn gorfod ymddiswyddo.

Beth ddigwyddodd?

Nid fod dim o hyn yn awgrymu fod penderfyniad yr Ysgrifennydd Diwylliant yn un cywir ac mae’r gwahanol ddogfennau’n dangos yn weddol glir beth ddigwyddodd. Mae dilyn beth sydd wedi’i ddweud wrth pwy fel dilyn cliwiau i ddatrys trosedd.

Mae’n dweud dau beth yn ei lythyr at y BBC nad yw’n eu dweud yn ei lythyr at S4C (gweithred ryfedd iawn gan Ysgrifennydd Gwladol, ond dyna ni). Un yw mai BBC Alba – gwasanaeth Gaeleg yr Alban – yw’r model a’r llall yw y gall y BBC dynnu’n ôl o’r trefniant a cholli £76 miliwn o’r drwydded deledu.

Felly, dyma be ddigwyddodd yn y cyfarfod rhwng yr Ysgrifennydd a Chadeirydd Ymddiriedolaeth y Bîb …

Jeremy Hunt: Ti ddim eisio talu am drwydded deledu hen gojars nacwyt? Reit, felly, mi dorra’ i £76 miliwn oddi ar bres y drwydded deledu a’u rhoi nhw i S4C.

Michael Lyons: Yr uffar bach slei. Oes gen i ddewis?

JH: Nacoes.

ML: Reit, ar un amod.

JH: Ie?

ML: Ein bod ni’n cael llais yn rhedeg y sianel.

JH: Ar bob cyfri. Sgen ti syniad sut?

ML: Wel mae yna rywbeth o’r enw BBC Alba yn y gogledd yn rhywle.

JH: Os ydio’n ddigon da iddyn nhw … Grêt!

ML: Oes angen trafod efo pobol Cymru.

JH: Pwy? Oes angen trafod efo BBC Cymru?

ML: Pwy?

A be ydi’r canlyniadau?

Nid fod hyn i gyd, o angenrheidrwydd, yn golygu fod y penderfyniad yn un drwg. Ond doedd dim paratoi ar ei gyfer a does neb yn siŵr sut y bydd yn gweithio – mae Menna Richards, pennaeth y BBC yng Nghymru wedi  dweud fod angen gwaith mawr i sefydlu trefn.

Mi ddywedodd hefyd bod y BBC wedi cytuno i “helpu” S4C. Go brin mai dyna oedd ym meddwl Michael Lyons – roedd yn ffordd o golli arian heb frifo cymaint ag ambell ddewis arall. Trwy hyn, mi fydd y BBC yn gallu cadw rhai adnoddau a fyddai wedi mynd fel arall.

Ar ôl dweud hynny, mi allai’r BBC helpu i dorri ar rai o gostau S4C trwy rannu rhai elfennau o’r gwaith. Ond y cwestiwn mawr sy’n aros ydi annibyniaeth S4C – o dan fodel Alba, mi fydd yr Awdurdod yn annibynnol, ond fydd y sianel ddim.

Mi fydd y Llywodraeth yn gwadu hynny a’r BBC hefyd, o bosib. Ond os ydi’r sianel am fod yr un mor annibynnol ag o’r blaen be ydi’r pwynt o greu trefn newydd gymhleth, anhylaw sy’n creu sgôp ar gyfer ffraeo a gwastraffu amser ar ddadlau?

Yr unig bwynt ydi … ewch yn ôl i ddechrau’r pwt yma o erthygl.

Mae wedi bod yn wythnos gythryblus yn hanes S4C. Nos Lun am 8.25pm fe fydd S4C yn cynnal ‘Noson Gwylwyr’, fydd yn cynnig y cyfle i chi ffonio, e-bostio neu anfon neges destun yn mynegi barn am y sianel. Ond does dim angen disgwyl tan hynny er mwyn ymuno â’r ddadl ar y we…

Byddai wedi bod yn llawer, llawer gwell trosglwyddo’r holl, job lot i’r Cynulliad – hyd yn oed os na fyddai yna lawer o adnoddau ariannol yn dod i’w ganlyn…. A hyd yn oed petai’r Cynulliad yn penderfynu na allai ariannu’r sianel ac yn ei chau, ein penderfyniad ni fyddai fo, mi fyddai’n rhan o’n gwleidyddiaeth ac mi fyddai’n rhaid i ni ddod o hyd i ffordd o fyw efo’n penderfyniad. Efo’r drefn yma mae pob dim allan o’n gafael, allan o’n rheolaeth, y tu allan i’n strwythurau a’n diwylliant gwleidyddol.

-          Blogmenai, Pam bod cynlluniau Hunt yn farwol i ddarlledu cyfrwng Cymraeg

Dylai safonau fod yn bwysig i S4C, ond nid safon ydi’r prif broblem. Rhaid bod yn onest fan hyn, y rheswm bod Llywodraeth Lloegr yn gallu pigo ar S4C ydi achos bod nifer y gwylwyr yn rhy isel, nid oherwydd bod y rhaglenni’n crap (a dwi wedi dweud nad ydw i o’r farn eu bod nhw’n ddiweddar gan fwyaf). Beth sydd ei angen ar S4C ydi rhaglenni poblogaidd, dim mwy na llai, ac fel y gwelir o bob sianel arall dydi rhaglen o safon ddim o reidrwydd yn rhaglen boblogaidd … y gwir plaen ydi mai i’r gwrthwyneb sy’n wir yn aml!

-          Hogyn o Rachub, Anghywir, Arwel Ellis Owen!

Os yw’r arian yn mynd i fynd yn brin, yna ‘quality, not quantity’ dylai’r mantra newydd fod. I rywun fel fi, yng nghanol fy nhri-degau, rhaid cyfadde (a dwi’n teimlo’n reit wael am hyn) fod bygyr ôl o werth i mi ar y sianel fel y mae hi ar hyn o bryd. Bob hyn a hyn, cawn ambell ddarllediad safonnol (Pen Talar, er engrhaifft), ond fel arfer, ac yn fy marn i fel un o gynulledifa’r sianel (noder, barn rhywun o’r gynulleidfa rwy’n cynnig, nid barn rhywun ‘on the inside’), rybish yw’r rhan helaeth o’r rhaglenni sydd ar yr arlwy.

-          Rhydian Mason, Dyfodol S4C – ein sianel, ein chwyldro

Beth bynnag fydd y trefniant gweinyddol ffurfiol, os bydd rheolaeth yr arian yn nwylo’r BBC yn Llundain, nhw fydd yn rheoli. Ac mi wyddon ni o brofiad y BBC yng Nghymru pa mor anodd yw hynny o ran hunaniaeth go iawn.

O ran rheolaeth, os na fydd annibyniaeth glir, o ran polisi golygyddol ac arian, mi fyddwn ni’n ôl bron iawn yn yr un sefyllfa ag yr oedden ni cyn 1982.

-          Dylan Iorwerth, Aaa! Dyfodol S4C

S4C oedd un o’r prin esiamplau o Fagi yn methu cael ei ffordd ei hunan. A yw’r bygythiad i S4C yn engraifft arall o’r Ceidwadwyr yn dal dig? Ydy’r blaid a orfodwyd i fwyta humble pie yn ôl ym 1980, bellach am gael dial?

Os ydy Jeremy Hunt (efo C) yn credu bod modd iddo wireddu ei ddial oherwydd bod Gwynfor wedi marw a bod Cymry Cymraeg yn gallu bod yn feirniadol o S4C, mae o wedi gwneud camgymeriad mawr.

Mae’r rysáit am humble pie ar gael o hyd, mae’n deisen efo plas cas. Wyt wir am ei brofi Jeremy?

-          Hen Rech Flin, Rysáit Cymraeg: Humble Pie!

Beth am roi actorion Cymraeg ar set Sherlock i actio’r geiriau yn Gymraeg? Addasu, wrth reswm, fel nad ydi’r cyfieithiad yn slafaidd. Yr un peth efo Life on Mars a Doctor Who. Am ychydig iawn o gost ychwanegol, mi gaen ni gyfresi drama gorau’r byd yn ein hiaith ein hunain. Mae’n well syniad nag un trosleisio Jeremy Hunt yndydi!

-          Guto Dafydd, Meddwl mwy am S4C

Yn gyntaf does gan y Bib yn ganolog ddim o’r hanes mwyaf teilwng pan fo’n dod i barchu ‘y rhanbarthau’ fel y gelwir Cymru yn llawer rhy aml. Mae’r BBC, fel pob corfforaeth fawr, yn edrych i ofalu am y mwyafrif ar drail y lleiafrif. Mae hyn wrth gwrs am olygu fod Cymru ac S4C o hyd am ddod yn olaf yn eu hystyriaethau

Yn ogystal a hynny mae’r ffaith mai’r BBC sydd am orfod talu am S4C allan o’i chyllid hi, heb gael arian cyfatebol gan y llywodraeth a chael y drwydded wedi ei rewi am bedair mlynedd am suro’r berthynas o’r dechrau cyntaf yn deg.

-          Mabon ap Gwynfor, Brwydrwch dros S4C – trysor diwyllianol ac economaidd

Dros y blynyddoedd diwethaf, wrth i ni ddadlau o blaid yr angen am un corff penodol ac annibynnol i ddatblygu a darparu addysg Gymraeg yn y sector, roeddem ni yn defnyddio S4C fel enghraifft o’r hyn roeddem ni’n deisyfu.

Ond, och! Ar yr wythnos lle gwthiwyd y Coleg Ffederal i’r dŵr fe long ddrylliwyd S4C gan Lywodraeth Llundain gyda’r BBC yn ceisio dwyn yr ysbail. Bellach, wrth geisio esbonio i bobl pam fod cadw S4C yn sefydliad annibynnol yn bwysig mi fydda i’n defnyddio’r Coleg Cymraeg fel enghraifft. Yr eironi.

-          Rhys Llwyd, Cymharu dyfodol S4C a’r Coleg Cymraeg

Wel dyna oedd sioc. Doedd neb wedi gweld y peth yn dod. Wayne Rooney eisiau gadael Manchester United! Ond ta waeth am hynny…

Ail sioc fawr y diwrnod oedd y bydd y BBC yn cymryd y cyfrifoldeb am ariannu S4C. Mae rhywun yn gallu gweld beth aeth drwy feddwl Jeremy Hunt wrth wynebu haid o brotestwyr Cymdeithas yr Iaith ar ei stepan drws. “Duw, mae trio torri cyllideb y sianel yma’n fwy o drafferth nac o werth. Beth am drosglwyddo’r penderfyniadau amhoblogaidd i rywun arall?”

Mae’n bosib, yn ôl gwefan y BBC ei hun, bod Llywodraeth San Steffan wedi penderfynu mai dyma’r trefniant newydd ac wedi gadael y ddau ddarlledwr i frwydro dros y manylion ymysg ei gilydd.

Dyw Jeremy Hunt ddim yn gefnogwr brwd i’r BBC chwaith, ac wedi ymosod ar y drwydded teledu yn y gorffennol, felly dyma gyfle i roi tolc i’r gorfforaeth hwnnw hefyd.

Beth bynnag am y cymhelliad, yn ôl beth sy’n hysbys heno fe fydd S4C yn cadw ei ‘annibyniaeth’ ond bydd y BBC yn cael penderfynu faint o arian sydd ar gael i’w wario. Yr un annibyniaeth a phlentyn sy’n ddibynnol ar ei rieni am ei bres poced, felly.

Dyw hyn ddim yn golygu bod S4C wedi dianc gyda’i gyllideb yn gyflawn, chwaith. Mae’r llywodraeth eisoes wedi cyhoeddi newid yn y ddeddf fel na fydd cyllideb S4C yn parhau i gynyddu yn unol gyda chwyddiant, fyddai’n lot o drafferth heb eisiau os ydi cyllideb y sianel am aros yr un fath.

Mae’n siŵr y byddai’r BBC yn ystyried toriad 16%, yr un toriad ac y bydd yn rhaid iddyn nhw ei wynebu dros y chwe blynedd nesaf, yn ddigon deg.

Bydd angen gwybod mwy o fanylion cyn penderfynu pa mor ddrwg yw’r newyddion i S4C, ond mae yna rai pryderon amlwg.

Un o’r pryderon pennaf, yn fy nhyb i, yw y bydd hyn gwneud S4C yn haws ymosod arno gan bobol sydd eisiau gweld cefn y sianel a’r drwydded teledu. Iawn, does yna ddim lot o wahaniaeth rhwng y cwestiynau “pam fod fy arian treth i yn cael ei wastraffu ar S4C?” a “Pam bod arian fy nhrwydded teledu yn cael ei wastraffu ar S4C?”. Ond mae arian trethi yn bethau reit niwlog tra bod y drwydded teledu yn fil sy’n disgyn drwy flwch llythyrau unwaith y flwyddyn.

Hefyd, er gwaethaf pwyslais gwleidyddion o Gymru ar geisio ehangu ffynonellau newyddion a rhaglenni’r wlad mae’r cyhoeddiad yma yn golygu y bydd mwy fyth o reolaeth gan un gorfforaeth Brydeinig.

Blogiau eraill sy’n trafod hyn: Blogmenai a Blog Guto Dafydd

Y gynta’ mewn cyfraniadau rheolaidd o wefan y Sefydliad Materion Cymreig. Geraint Talfan Davies yn asesu oblygiadau’r argyfwng yn S4C ac ymateb gwan i Gymru gan Ymddiriedolaeth y BBC.

Ble bynnag yr edrychwch chi, mae cyfnod gwyliau mis Awst yn dangos bod darlledu Cymru mewn tir neb peryglus. Mae’r ffordd amrwd y cafwyd gwared ar Iona Jones, prif weithredwr S4C am y pum mlynedd diwethaf, yn gadael y sianel yn ymladd am ei chyllideb, os nad ei bywyd, yn erbyn llywodraeth sydd fel petai’n mwynhau chwifio’r gyllell.

Does dim cysur o gwbl i Gymru, yr Alban na Gogledd Iwerddon am ddyfodol gwasanaethau’r tair cenedl yn y ‘casgliadau cychwynnol’ a gyhoeddodd Ymddiriedolaeth y BBC ar Adolygiad Strategaeth rheolwyr y Gorfforaeth. Mae dyfodol ITV yn parhau’n aneglur, er y gallwn obeithio mai arwydd bod llanw’r newyddion drwg i Sianel 3 yn troi oedd recriwtio newyddiadurwr gwleidyddol uchel ei barch fel Adrian Masters o BBC Wales i fod yn olygydd gwleidyddol i ITV Cymru.

Ynghanol hyn i gyd, gwnaeth y Dirprwy Brif Weinidog ac arweinydd Plaid Cymru, Ieuan Wyn Jones, araith yn yr Eisteddfod Genedlaethol yr wythnos ddiwethaf yn dadlau bod yr amser wedi dod i ddechrau trafod datganoli’r cyfrifoldeb am ddarlledu. Rhoddodd glod i’r Sefydliad Materion Cymreig am wneud cyfres o awgrymiadau.

O gofio cyflwr presennol S4C a BBC Cymru, byddai modd ystyried bod trafod datganoli darlledu – a fydd, ar y gorau, yn cymryd blynyddoedd i’w gyflawni – yn enghraifft o ganu’r ffidil wrth i Lanishen losgi. Fodd bynnag, mae picil S4C – sy’n cael ei bygwth gan doriadau o 25% yn ystod y pedair blynedd nesaf – a methiant ymddangosiadol Ymddiriedolaeth y BBC i ddeall natur ei gwasanaethau i Gymru, yn tanlinellu’n fwy na dim mai Bae Caerdydd ac nid Llundain yw’r lle i benderfynu’r materion hyn.

Picil S4C

Fyddai neb eisiau’r dasg sy’n wynebu Awdurdod S4C a’r prif weithredwr tros dro, Arwel Ellis Owen. Mae yna sawl darn brys o waith, gydag amserlenni gwahanol: trafod toriadau gyda’r Adran Dreftadaeth yn Llundain yn yr wythnosau nesaf, sefydlogi’r drefn reoli a recriwtio prif weithredwr newydd o fewn y misoedd nesaf ac, yn y flwyddyn nesaf, gwneud y gwaith angenrheidiol iawn o osod strategaeth newydd.

Does fawr o amheuaeth bod angen ailystyried sylfaenol yn S4C. Byddai hynny’n golygu ailasesiad trylwyr o gynulleidfa bresennol y sianel a pherfformiad ei rhaglenni. Ond, yn fwy na hynny, dylai hefyd olygu gwaith i ddod i ddealltwriaeth newydd  ar y cyd o natur bresennol y gynulleidfa Gymraeg a’r ffordd y mae’n defnyddio teledu, radio a gwasanaethau ar-lein.

Ers lansio S4C yn 1982, bu newidiadau anferth yn y gynulleidfa honno, gan gynnwys yn yr hunan-ddehongliad o beth yw bod yn rhugl a hyd yn oed newid yn natur yr iaith lafar. Dyw cyflymder y newid ddim wedi arafu ers dyfodiad y gwasanaeth ar ei newydd wedd ar ffurf ddigidol. Byddai astudiaeth o’r fath yn sicr o fod ag oblygiadau arwyddocaol o ran comisiynu rhaglenni.

Bydd yr holl waith yma’n digwydd yn erbyn ymchwiliad i ymadawiad Iona Jones a’r hyn y mae’n ei ddweud am safon rheolaeth yn S4C. Mae’n rhyfeddol bod sianel a oedd wedi creu conglfaen soled o gefnogaeth eang ar draws yr holl bleidiau ac yng Nghaerdydd a Llundain, wedi gallu taflu’r gefnogaeth honno o’r neilltu mor gyflym. Mewn rhai ffyrdd, mae S4C wedi bod yn ysglyfaeth i’r consensws cynharach hwnnw. Bron nad oedd yn rhy gryf, yn gosod y sianel y tu hwnt i feirniadaeth, ac, efallai’n anfwriadol, yn mygu’r hunanfeirniadaeth fewnol y mae pob sefydliad iach ei hangen er mwyn goroesi.

Mae llawer yn y fantol a dyw’r hinsawdd ddim yn ffafriol o bell ffordd. Nid mater o arian yn unig yw hynny. Yn Llundain yn y blynyddoedd diwethaf, bu arwyddion bod y diffyg dealltwriaeth endemig o Gymru a’i gweithgareddau’n lleihau. Er hynny, mae hynny’n parhau yn achos S4C, gan fod asesu ei chyllideb a’i chynulleidfa’n golygu meini prawf sy’n hollol wahanol i unrhyw wasanaeth darlledu arall.

Mae hen amddiffyniad Willie  Whitelaw wedi treulio’n denau braidd – “mae’n fuddsoddiad mewn cytgord cymdeithasol” – ac mae wedi ei ddisodli gan apêl at rôl darlledu cyhoeddus ym maes y diwydiannau creadigol yng Nghymru. Roedd adroddiad diweddar a gomisiynwyd ar ran Llywodraeth Cymru gan Ian Hargreaves yn ceisio anadlu bywyd newydd i’r ddadl hon. Roedd yn annog rhagor o drafod am S4C gan awgrymu y dylai gael ei chlymu’n nes at bolisi economaidd Llywodraeth Cymru. Mae peth gafael go iawn yn y ddadl economaidd, ond rhaid iddi fod yn ddadl eilradd yn achos S4C, yn hytrach na phrif reswm. Cafodd ei chreu i ddarlledu a rhaid iddi ddod o hyd i gynulleidfa a’i gwasanaethu cyn ystyried dadleuon eraill.

Yn yr amser byr sydd gan Awdurdod S4C – bydd canlyniadau arolwg gwario Llywodraeth y Deyrnas Unedig yn cael eu cyhoeddi ar 20 Hydref – efallai na fydd yn gallu rhoi’r holl atebion. Eto, rhaid iddo ddangos ei fod yn gofyn y cwestiynau cywir, nad yw’n ofni bod yn hunan-feirniadol a bod y newid ar y brig wedi digwydd am reswm cyhoeddus creadigol.

Rhyfeddol – Ymddiriedolaeth y BBC

Yn y cyfamser, dyw Ymddiriedolaeth y BBC ddim wedi disgleirio chwaith. Ym mis Gorffennaf, cyhoeddodd ei ‘chasgliadau cychwynnol’ i Adolygiad Strategaeth rheolwyr y BBC a gyhoeddwyd ym mis Mawrth – yr un a oedd, yn rhyfeddol, wedi methu â sôn o gwbl am y rhaglenni sy’n cael eu gwneud yn arbennig ar gyfer Cymru, yr Alban a Gogledd Iwerddon. O gofio cryfder yr ymateb gan gyrff yng Nghymru – gan gynnwys barn y Sefydliad Materion Cymreig ei hun – byddai rhywun wedi disgwyl i’r Ymddiriedolaeth feirniadu’r methiant hwnnw’n hallt, gyda gwarant y byddai’r diffyg yn cael ei gywiro.

Yn hytrach, fe gawson ni’r hel dail mandarinaidd arferol, yn hytrach na dicter gwirioneddol ynghylch distawrwydd llethol rheolwyr y BBC … “pryder am y diffyg ffocws ymddangosiadol ar yr Alban, Cymru a Gogledd Iwerddon”. Dyw hi ddim yn ymddangos bod yr Ymddiriedolaeth ei hun ddim yn gallu wynebu neu ganolbwyntio ar wasanaethau o fewn cenhedloedd y BBC.

Dyw ei ‘chasglaidau cychwynnol’ ddim yn trafod y mater o gwbl, efallai oherwydd y byddai hynny’n golygu cost ychwanegol. Yn hytrach, mae’r datganiad yn llithro heibio iddo ac yn symud yn gyflym ymlaen at faterion cynhyrchu’r rhwydwaith a sut y mae’r cenhedloedd llai’n cael eu portreadu yn rhaglenni’r rhwydwaith. Os yw Cymru am amddiffyn gwasanaethau’r BBC iddi, rhaid iddi gael yr Ymddiriedolaeth i gydnabod bod y materion hyn yn gwbl ar wahân ac na ddylid bargeinio un yn erbyn y llall.

Tra bod hyn i gyd yn atgyfnerthu’r ddadl tros ddatganoli peth o’r cyfrifoldeb am ddarlledu, bydd hi’n cymryd rhwng pump a deng mlynedd i wneud hynny. Yn y cyfamser, beth bynnag yw’r sefyllfa ffurfiol, dylai’r Cynulliad a’i Weinidogion rhoi heibio unrhyw amharodrwydd i fynd i’r afael â’r Senedd a Gweinidogion yn Llundain, yn ogystal â chymryd y cyfle i roi sgwrfa i Ymddiriedolaeth y BBC. Fel arall, bydd y diwydiant darlledu yng Nghymru yn parhau i fynd i lawr y rhiw tuag at gyni economaidd a diwylliannol.

Mae’r erthygl Saesneg wreiddiol fan hyn.