Dydw i ddim am wneud cwis i chi fel y mae fy ffrind Tom Bodden yn ei gynnig yn ôl ei arfer tymhorol ar ei flog Gog in the Bay. Ond mae ITV a YouGov wedi dod ag anrheg nadolig fach i ni cyn i’r mwyafrif ffarwelio â’r rhithfyd i stwffio twrcio go iawn gyda’u teuluoedd dros yr wyl. Ie, yr arolwg barn misol.

Bydd Llafur yn hapus dros ben gyda 44% yn dweud y byddan nhw’n pleidleisio drostyn nhw yn etholiad y Cynulliad am y pedwerydd mis yn olynol. Fe fydd y Democratiaid Rhyddfrydol yn llawer llai hapus, gyda UKIP o’u blaen nhw mewn tair o’r rhanbarthau etholiadol. Mae’n siwr bydd peiriant datganiadau’r Gwyrddion yn anfon neges o lawenydd mawr i’r holl amgylcheddwyr eu bod nhw’n gwneud yn dda yn rhanbarth Canol De Cymru. Yn y refferendwm, mae’r nifer sy’n bwriadu taro pleidlais yn y lle cyntaf yn ei gwneud hi’n fwy tebygol y cawn ni bleidlais Ie fis Mawrth.

Mae Golwg 360 yn sôn am anrheg nadolig i’r Ceidwadwyr yma. Newyddion drwg i Blaid Cymru fydd efallai’n gobeithio am wyrth ychwanegol dros yr wyl!

Dyma bigion o’r arolwg isod i chi. Nadolig Llawen!

Pe bai etholiad Cynulliad yfory, a gan ystyried y bleidlais etholaeth, sut fyddech chi’n pleidleisio?

                  2007     Mai     Meh    Gorff      Awst    Medi      Hyd        Tach       Rhag

Llafur       32%     32%     42%     40%     39%    44%      44%       44%     44%

Pl. Cymru    22%     22%     20%     22%     23%    19%      21%      21%     21%

Ceid           22%     21%     19%     20%     22%    22%      19%      21%     23%

Dem. Rhydd     15%     20%      12%    13%     10%     11%        9%       9%      6%

Eraill           8%        5%       6%       5%       6%      5%        8%       6%      6%

A gan ystyried y bleidlais blaid neu ranbathol i’r Cynulliad, dros pa restr plaid y byddech chi’n pleidleisio?

                  2007     Mai     Meh    Gorff      Awst    Medi      Hyd        Tach       Rhag

Llafur           30%    30%     40%      37%    39%    41%      40%       41%     42%

Pl. Cymru       21%    21%     19%     20%     23%    19%      23%      20%      21%

Ceid             22%     21%     20%     20%     21%    20%      18%      20%      22%

Dem. Rh       12%     18%      12%    14%       9%     12%       9%        9%        5%

Eraill            16%       9%        9%      8%       8%       8%      11%     11%       10%

Bwriadau Pleidleisio yn y Refferendwm 

Pe bai refferendwm yfory i roi mwy o bwerau deddfu i’r Cynulliad, sut fyddech chi’n pleidleisio? 

                              Ebrill  Meh. Gorff.  Awst  Medi Hydref     Tach   Rhag 

Ie                          49%     55%     48%    48%     49%     52%      48%      46%

Na                            33%     28%     34%     32%    30%     29%      30%      25%

Ddim yn gwybod/ 18%     17%     19%     21%    20%    20%       22%      29%

Ddim am bleidleisio

Un peth bach arall. Os ydych chi eisiau jôcs arbennig o wael ar gyfer y Nadolig, edrychwch yma.

Rwy’n hoff o ymweliadau Eleanor Burnham â fy swyddfa i. Mae hi wastad yn chwyrlio i fewn mor gyflym ag y mae hi’n chwyrlio allan ond tra’u bod hi gyda ni mae wastad rhyw stori ganddi am safon trenau rhwng Wrecsam a Chaerdydd, ei chanu operatig dihafal neu rhyw saga wych. Rwy yr un mor hoff o ymweliadau David Melding, sy’n llawn athroniaeth fel y mae Eleanor yn llawn trenau. Mae yna bosibilrwydd cryf na fydd yr ymweliadau yma’n digwydd wedi Mai 2011.

Mae’r tebygrwydd o ymweliad gan Eleanor fel AC yn isel tu hwnt. Fel sy’n wybyddus i ni oll, mae hi wedi cael yr ail safle ar restr ranbarthol y Democratiaid Rhyddfrydol yn y gogledd. Digon posibl y bydd ymweliadau Aled Roberts yr un mor ddifyr â rhai Eleanor ond efallai na fyddan nhw’n digwydd chwaith. Na, nid achos na fydd Aled eisiau taro mewn (pwy na fyddai eisiau taro mewn?!!) ond na fydd e chwaith yn cael ei ethol. 15,274 o bleidleisiau, neu 7.8% o’r bleidlais gafodd y Democratiaid Rhyddfrydol yng ngogledd Cymru yn 2007. Ddim rhy bell tu ôl iddyn nhw’r oedd y BNP gyda 9,986 ac UKIP ddim llawer pellach eto gyda 8,015. Gyda’i gilydd, roedd ganddyn nhw fwy o bleidlais na’r Democratiaid Rhyddfrydol. Yn hyn o beth, dyw arolwg barn diweddara ITV ddim yn argoeli’n dda iddyn nhw. Dim ond 9% o’r 1,012 holwyd ddywedodd y bydden nhw’n pleidleisio dros y Democratiaid Rhyddfrydol fel ymgeiswyr rhanbarth a dim ond 5% o’r 210 holwyd yng Ngogledd Cymru sy’n bwriadu cynnig eu pleidlais iddyn nhw. Mae’n argoeli’n dalcen caled i hyd yn oed Aled Roberts gymeryd ei le ar y meinciau melyn ym Mae Caerdydd, heb sôn am Eleanor B.

Wedyn David Melding. Sefyllfa ryfedd iawn, iawn sydd ganddo fe. Mae wedi ei ddisodli’n ddiseremoni o frig rhestr ei blaid gan Andrew RT Davies (Swop -RT oedd arfer bod yn #2). Er mwyn i Melding ennill ei le yn y Cynulliad mae angen iddo fe sicrhau nad yw Angela Jones-Evans yn cipio’r Fro oddi wrth Jane Hutt. Os yw e’n dymuno iddi hi gael ei chyfle yn y Cynulliad yna mae angen iddo fe obeithio y bydd Julie Morgan yn ennill Gogledd Caerdydd oddi wrth Jonathan Morgan sy’n AC ers 1999 hefyd (dechreuodd e ar y rhestr rhanbarth cyn ennill Gogledd Caerdydd oddi wrth Lafur yn 2007). Achos os yw’r Ceidwadwyr yn ennill mwy o seddi etholaethol yn rhanbarth Canol De Cymru, fydd dim lle i #2 y rhestr. Cymhleth? Peidiwch â sôn.

Dyw Llafur ddim wir yn dod mewn iddi lle mae rhestrau rhanbarthol yn y cwestiwn -maen nhw’n ennill cymaint o seddi etholaethol fel mai cyfyngedig yw eu cynrychrychiolaeth ranbarthol nhw ag eithrio yn y canolbarth. Mae un newydd da o du rhestrau rhanbarthol Plaid Cymru os ydych chi’n credu mewn cynrychiolaeth gyfartal o ran y rhyw. O’r tair rhestr rhanbarthol yn y de, y menywod sydd ar frig y rhestrau a hynny heb fod angen mecanwaith penodol i’w gwthio nhw yno. Bethan Jenkins aeth â hi’n anrhydeddus yng Ngorllewin De Cymru, Leanne Wood yr un modd yng Nghanol De Cymru ac hefyd Jocelyn Davies yn Nwyrain De Cymru.

Mae Dylan Iorwerth yn dyfalu na fydd David Cameron yn poeni gormod am gwynion o annhegwch…

Go brin eu bod nhw wedi cynllunio’r peth yn union fel hyn … er hynny, fydd David Cameron a George Osborne ddim yn poeni gormod am yr helynt tros fudd-dal plant.

Ar lawer ystyr, mi fyddan nhw’n hapus efo llawer o’r sylw. Wrth baratoi am doriadau sydd, yn ôl llawer o arbenigwyr, am effeithio’n waeth ar yr anghenus na neb arall, tydi sôn am annhegwch at y mwy cefnog ddim yn broblem fawr.

A dweud y gwir, wrth feddwl am gadw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn hapus ac am greu lle i fynd ymhellach efo toriadau mewn budd-daliadau cyffredinol, dydi hyn ddim yn ddrwg i gyd o bell ffordd, iddyn nhw.

Wedi’r cyfan, cyn yr etholiad, y cyhuddiad mawr yn erbyn Cameron ac Osborne oedd mai toffs ysgol fonedd oedden nhw, heb unrhyw gliw am ffordd o fyw pobol llai lwcus na nhw.  Yn y cyd-destun hwnnw, tydi “Cameron yn cicio’r cefnog” ddim yn swnio cynddrwg.

Mae’n swnio’n well fyth o gofio bod blynyddoedd i fynd, fwy na thebyg, tan yr etholiad nesa’ ac, erbyn hynny, mi fyddan nhw’n anelu at dorri trethi’r dosbarth canol ymhell y tu hwnt i werth y budd-dal plant.

Y pryder mwya’

Mi ddangosodd Cameron ddoe beth ydi’i bryder mwya’ – yr anghydfod o fewn ei blaid ei hun ac, yn benodol, yng nghynteddau’r gynhadledd ym Mirmingham. Y peth ola’ y mae eisio ydi derbyniad llugoer y prynhawn yma.

Felly, a bod yn sinigaidd, dyna oedd nod y cyhoeddiad brysiog ddoe am roi mantais treth i barau priod – tawelu’r Torïaid selog. Does dim manylion nac addewid clir, ond roedd yn creu sŵn bach cymodlon ac yn cynnig ychydig o fwythau.

Mwy peryglus i’r ddau arweinydd ydi’r anniddigrwydd amlwg ymhlith rhai o’r Cabinet. Roedd wyneb yr Ysgrifennydd Cartref, Theresa May, ar Newsnight neithiwr yn ddigon i ffrio wy heb gymorth padell a’i gwefusau’n debyg iawn i ben ôl yr iâr ar ôl dodwy.

Mi fydd Cameron ac Osborne wedi colli pwyntiau ymhlith rhai o’u cydweithwyr tros hyn ac mi fyddan nhw’n gwybod bod angen cadw cefnogaeth ar gyfer brwydrau’r dyfodol. Ond anhwylustod ydi peth felly yn fwy nag argyfwng.

Dydi hyn ddim yn debyg i dreth 10c Gordon Brown. Mi fydd hi’n anodd cael llawer o benawdau am galedi ymhlith pobol sy’n ennill mwy na £44,000 y flwyddyn ac mae egwyddor ‘budd-dal i bawb’ yn un anodd i godi stêm poblogaidd drosti.

Mewn ffordd arall, mi allai hyn wneud lles i Cameron ac Osborne. Maen nhw wedi cael gwers fach finiog a chynnar … a dyna’r math mwya’ defnyddiol.

Gyda S4C, Treganna a’r refferendwm yn y penawdau, does dim gwadu -mae tymor y Cynulliad nôl gyda bang!

Byddai Carwyn Jones ac Ieuan Wyn Jones wedi ffafrio trafod toriadau a’r Cwpan Ryder bore ma mae’n siwr ond roedd rhaid holi Carwyn am ei ymateb i’r cyhoeddiad bod Cyngor Caerdydd eisiau adeiladu ysgol newydd tair ffrwd i ysgol Treganna ar gost o £9 miliwn erbyn 2013. Fel y gwelwch chi yma mae’r rhieni’n poeni na fydd yr arian ar gael i adeiladu’r ysgol oherwydd yr hinsawdd economaidd. Roedd sylwadau Carwyn Jones yn galonogol i’r rhieni yn hynny o beth -mae’r sefyllfa’n “dynn” ond “mae arian ar gael.”

Yn y papur heddiw y clywodd Carwyn am gynlluniau’r cyngor i Dreganna medde fe. Weithiau gellir dadlau bod Carwyn yn rhy brin ei eiriau -mor wahanol i’w ragflaenydd oedd bob amser yn barod ei stori a’i hirwyntogrwydd -ond weithiau mae un gair yn dweud y cyfan. O drawsysgrif fy holi i bore ma:

“Ro’ch chi’n dweud cyn yr haf eich bod chi’n gweithio’n agos â Chyngor Caerdydd i ddod â datrysiad ond doedd gyda chi ddim syniad eu bod nhw’n mynd i roi cynnig ger bron i adeiladu ysgol?

Na.”

Fydden i ddim yn synnu pe na bai’r Cyngor wedi penderfynu cyhoeddi eu cynlluniau er mwyn gorfodi trafod ar y mater, a dechrau’r broses. Rwy’n deall bod rhyw £3 miliwn gan y Cyngor i’w roi tuag at adeiladu’r ysgol ond bydd rhaid i’r Llywodraeth ddarparu’r gweddill o £6 miliwn er mwyn i’r cyngor allu dechrau adeiladu.

Iechyd oedd canolbwynt cynhadledd y Ceidwadwyr -maen nhw’n meddwl ei bod hi’n gywilyddus nad yw Llywodraeth y Cynulliad yn fodlon gwarchod cyllideb iechyd y grant bloc. Gan fod Llywodraeth San Steffan wedi dweud na fydd cyllideb y gwasanaeth iechyd yn cael ei dorri, maen nhw am i Lywodraeth Cymru wneud yr un peth. Dyw Nick Bourne ddim yn derbyn dadl y Llywodraeth bod addysg ac iechyd yn ddwy draean o holl grant bloc y Cynulliad ac felly na allan nhw addo gwarchod cyllideb y ddwy adran yn llwyr heb beryglu gwasanaethau eraill.

Difyr oedd gweld bod meirioli o du’r Ceidwadwyr ar S4C -neu o leiaf mae Nick Bourne yn dangos mwy o gydymdeimlad na Jeremy Hunt yn adran ddiwylliant San Steffan wedi bod yn ei ddangos hyd yn hyn -dim siartiau yn dangos cyllideb yn cynyddu a gwylwyr yn gostwng gan Bourne bore ma. Na, mae e’n awyddus iawn i weld datrysiad brys i argyfwng S4C. Mae e am i S4C gyflwyno “strategaeth glir” am “ble maen nhw’n mynd” ac yn eu cynghori i ddweud yn blaen beth ddigwyddodd gyda ymadawiad Iona Jones er mwyn “cael y cyfan allan o’r ffordd.” Daeth y cydymdeimlad mwyaf yng nghyd-destun gwasanaeth darlledu Cymraeg. Mae’n “deall yr angen i warchod darlledu Cymraeg” ac roedd mwy o bwyslais ganddo ar hynny er iddo ail-adrodd mantra’r Ceidwadwyr bod rhaid i S4C fod yn ymwybodol o’r diffyg yn y gyllideb.

Roedd y Democratiaid Rhyddfrydol ar eu ffordd nôl o Lerpwl am 11.30 bore ma felly dim cynhadledd i’r wasg i ni. Ond fe fyddai rhywbeth diddorol ganddyn nhw i’w drafod ar iechyd hefyd pe baen nhw wedi gallu cyrraedd mewn pryd. Wele.

Yn ôl blog Glyn Davies, ymgeisydd y Ceidwadwyr ym Mro Morgannwg ar gyfer etholiad y Cynulliad yw Angela Jones-Evans (ie gwraig Dylan Jones Evans). Am amryw o resymau, mae’n anodd cael gafael ar y Ceidwadwyr Cymreig ar hyn o bryd i gadarnhau hynny ond does dim rheswm i amau gair Glyn Davies.

Am ergyd i David Melding. Pan oedd modd sefyll ar restr ranbarthol ac mewn etholaeth, fe safodd yn aflwyddiannus ym Mro Morgannwg ddwy-waith yn erbyn Jane Hutt ac wedi buddugoliaeth Alun Cairns yn etholiad San Steffan fis Mai, fe gynigiodd ei enw am y set etholaeth. Ond Angela Jones-Evans sydd wedi mynd â hi. Fe wnaiff les i’r nifer o fenywod sydd gan y Ceidwadwyr yn y Cynulliad os enillith hi’r sedd -un fenyw sydd gan y Ceidwadwyr yn y grwp cyfan ar hyn o bryd. Angela yw hi hefyd, Angela Burns cynrychiolydd Gollewin Caerfyrddin a De Sir Benfro.

Wrth gynnig ei enw am yr etholaeth a gollodd pensaer maniffesto’r Ceidwadwyr Cymreig ei hawl i fod ar frig rhestr rhanbarth Canol De Cymru? Cwestiwn nad ydym ni yma’n y Cynulliad yn gallu cael gafael ar ateb iddo, er trio cael gafael ar swyddfa’r wasg y Ceidwadwyr drwy’r dydd. Hyd yn oed os yw David Melding ar frig y rhestr, pe bai’r Ceidwadwyr yn ennill digon o seddau etholaethol yn y rhanbarth, byddai posibilrwydd na fyddai’r blaid yn ennill seddi rhanbarthol. Mae hynny’n rhagweld mis mêl y Ceidwadwyr yn San Steffan yn para hyd Mai nesaf, sydd efallai’n anodd dychmygu  -ond anos yw dychmygu’r Cynulliad heb David Melding!

Lan yn ein swyddfa ni r’yn ni’n dal i grenshan trwy Adroddiad Holtham gyhoeddwyd bore ma. Doedd dim Gweinidog yn ein hannerch ni yn slot briffing y Llywodraeth heddiw, ond yn hytrach arweiniad ar yr adroddiad ar ariannu Cymru gan Gerry Holtham, yr economegydd o Aberdar, David Miles, arbenigwr mewn marchnadoedd arian o Abertawe (fe sydd o Abertawe, nid y marchnadoedd!) a Bernd Spahn, Athro Emeritws o Brifysgol Goethe, Frankfurt am Main yn yr Almaen sydd wedi cynghori dros 50 o lywodraethau dros y byd. Yn ei grynswth mae’r adroddiad yn cadarnhau dau beth -yr hyn ddywedodd yr adroddiad cyntaf, bod angen ariannu Cymru ar sail angen, ac y dylid rhoi pwerau trethi i’r Cynulliad fel ei fod yn sefydliad democrataidd credadwy, sy’n atebol i’w etholwyr. Fe fydd pobol mwy deallus na fi yn y maes economaidd yn gallu’ch goleuo chi’n ehangach ar gynnwys yr adroddiad. Yr hyn ddenodd fy sylw i oedd sylwadau Holtham ar y budd i economi Prydain a’r angen i leihau’r ddyled o gyflwyno system gyllido ar sail angen.

Mae cytundeb y glymblaid yn San Steffan yn dweud bod angen aros i ddelio â’r argyfwng economaidd cyn dechrau edrych ar fformiwla o ariannu’r rhanbarthau. Mae Holtham yn dweud y bydd ariannu’r holl ranbarthau ar sail angen yn arbed arian -”cwpwl o biliynau y flwyddyn” i fod yn fanwl.

Y cwestiwn felly yw: pam yr oedi? Mae’r glymblaid yn fwy na pharod i ddweud bod angen cyllido’r gwledydd datganoledig ar sail angen ac mae’r pleidiau wedi nodi ei bwriad i ddelio â hynny wedi’r refferendwm yn y cytundeb clymbleidio sy’n brin iawn ei gyfeiriadaeth at Gymru. “Mater o flaenoriaethau” yw hi medd Bourne yn ei sesiwn wythnosol gyda’r wasg. Y flaenoriaeth fwyaf yw lleihau’r ddyled, felly maddeuwch i fi am deimlo’n ddryslyd fan hyn. Er mwyn lleddfu’r dryswch, mae eglurhad gwych gan Bourne. Does dim angen cyfiawnhad rhesymegol dros benderfyniad gwleidyddol. Na fe te.

Ond i drio bod yn rhesymegol, ai’r rheswm yw bod yr Alban yn cael bargen rhy dda, ac yn derbyn llawer mwy na maen nhw ei angen trwy fformiwla Barnett? Does dim brys ar Danny Alexander, Prif Ysgrifenydd y Trysorlys ac AS sedd ymylol bedair ffordd yn yr Alban, i roi dêl ariannol waeth i wlad ei febyd.

Tra’n cytuno’n llwyr y byddai’r Alban ar ei cholled yn ariannol o newid y drefn gyllido i un ar sail angen, mae Holtham yn dweud y byddai manteision eraill i’r wlad. Mae gan yr Alban y pwer i amrywio treth incwm o 3c yn barod. Ers 1999 i fod yn fanwl. Ond dydyn nhw erioed wedi defnyddio’r grym hwnnw. Pam? Wel, yn ôl Holtham mae’n amlwg (ac yn gwbl resymegol). Mewn cyfweliad sydyn gyda’r newyddiadurwryr print, dyma oedd ei eglurhad (yn y Saesneg gwreiddiol)

“They’ve had a 3p tax power, they’ve never used it. Why didn’t they raise rates? They never needed to. In the rapid growth of public expenditure in the noughties they had money coming out of their ears. They had their unused money at the end of the year was piling up… they froze council tax because they could afford to do it. But they never reduced income tax. Why didn’t they? Because they damn well knew if they reduced their income tax there’d be howls of outrage from the north east of England, the north west of England saying “We told you they had too much income and now look they’re cutting income tax.” If the block grant is arbitrary and not on a sound basis, tax devolution becomes a bit of a fiction, you daren’t use it because it will invite an enquiry on your block grant. If your block grant is on a sound basis…people are getting money on a clear set of criteria, then if you’ve got tax powers you can do what you like….We would argue that putting the grant on a solid basis, solid justifiable basis, actually liberates the devolved authority to do what it wants with any tax powers it’s got. The Scots have clearly been inhibited until now because of the fact that grant is not on a publicly justifiable grants basis.”

Mae’r Ceidwadwr hawddgar David Melding wedi cynnig ei enw i fod yn ymgeisydd y Ceidwadwyr yn etholaeth Bro Morgannwg yn etholiad nesaf y Ceidwadwyr. Mae’n gobeithio “adeiladu ar lwyddiant Alun Cairns.” Mae wedi sefyll yn y sedd hon y gorffennol, cyn i’r rheolau newid a bod dim hawl i sefyll ar restr rhanbarth ac etholaeth ar yr un pryd.

Y Gweinidog Busnes a Chyllid, Jane Hutt  sydd yn cynrychioli’r sedd ar hyn o bryd, ac mae hi yno ers y dechrau un yn 1999. Er hyn, dim ond 83 pleidlais oedd rhyngddi hi a’r Ceidwadwr Gordon Kemp yn etholiad 2007. Mae’n risg i David Melding i ildio’i sedd saff ar restr y Ceidwadwyr yng Nghanol De Cymru ond mae e’n ddigon hyderus y gall y Ceidwadwyr ennill y Fro fel ei fod am roi ei enw yn yr het.

Menna Machreth, cadeirydd Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, sy’n ymateb i awgrym Llywodraeth San Steffan y dylai pobol di-waith symud i ardaloedd eraill i chwilio am waith…

Ar ôl yr holl sôn am y ‘big society’, mae gwir liwiau’r Toriaid yn dod i’r amlwg bellach. Cyhoeddodd Iain Ducan Smith fwriadau Llywodraeth San Steffan eu bod am gymell pobl di-waith i symud i ardaloedd hollol wahanol er mwyn gwneud gweithlu Prydain yn llai ‘statig’ gyda’r nod o ryddhau’r bobol sydd dan ‘glo’ mewn gwahanol leoliadau. Ac fel arfer, mae’r hyn sy’n gynllun arloesol i’r Toriaid yn dwyn canlyniadau difäol i gymunedau Cymraeg.

Gwasanaethu’r sector breifat drwy symud pobol yw egwyddor y Toriaid a’r Democratiaid Rhyddfrydol, yn hytrach na chynllunio economi yn ôl gofynion cymunedau. Mae hwn yn bolisi annheg ble bynnag y caiff ei weithredu; ni ddylai neb orfod symud a gadael teulu, ffrindiau a chymuned oherwydd bod y llywodraeth yn rhy gaeedig i gynllunio ar eu cyfer.

Mae’n dorcalonnus gweld cyflwr rhai cymunedau Cymraeg a’r diffyg cyfleon gwaith sy’n golygu tlodi ac yn y diwedd allfudo. Yr allfudo mawr yma sy’n golygu bod ein cymunedau ni ar eu gliniau yn gymdeithasol ac yn ieithyddol, ac o ganlyniad mae niferoedd y plant yn yr ysgolion yn disgyn.

Cymrwch bentref fel Deiniolen lle mae canran uchel o siaradwyr Cymraeg ond canran uchel o ddiweithdra hefyd.  O symud pobl ifanc i ffwrdd i leoliad arall, ni fydd unrhyw obaith am adfywiad cymunedol ond yn hytrach bydd cymunedau yn cael eu hamddifadu o bobol ifanc, ac felly bydd yr iaith Gymraeg yn dioddef hefyd. Yn rhy aml, mae pobol yn tueddu i anwybyddu’r cysylltiad rhwng cyfiawnder cymdeithasol a dyfodol yr iaith Gymraeg. Ond, mae’n gliriach nac erioed nad oes modd gwahanu’r ddau beth. Mae diogelu incwm bobol mewn ardaloedd fel Peblig, Pontyberem a Blaenau Ffestiniog yn rhan annatod o sicrhau dyfodol i’r iaith Gymraeg. Mae pob ymosodiad gan y Llywodraeth bresennol ar y tlawd yn ymosodiad ar gymunedau Cymraeg hefyd.

Rydym ni wedi cymharu’r sefyllfa â chwalu cymunedau iaith Gwyddeleg pan fu allfudo mawr yn y 19eg ganrif. Wrth gwrs, dyw Iain Duncan Smith ddim eisiau achosi newyn yng Nghymru, ond dyma enghraifft o bolisi economaidd bwriadol o symud pobol a sut y gall hynny gael effaith ar gymunedau Cymraeg. Ein galwad ni yw cymunedau rhydd, nid marchnad rydd. Os yw’r Gymraeg i fyw, rhaid i bopeth newid – gan gynnwys polisi economaidd.

Nid ydym yn aberthu llwyddiant economaidd drwy wrthod y syniad hwn. Na, mae’r hyn sy’n dda i’r iaith hefyd yn dda i gynnal bywyd ein cymunedau yn gyffredinol ac yn rhoi ansawdd i fywydau pobol.

Dyma yw sail syniad Cymdeithas yr Iaith Gymraeg ar gyfer ‘cymunedau Cymraeg cynaliadwy’. Rydym ni eisiau gweld cymunedau yn pweru eu hunain ac yn penderfynu dros eu hunain beth fydd eu dyfodol. Mae cymuned Penllyn eisoes wedi ymgymryd â hyn a llunio cynllun adfywio sy’n dweud sut hoffen nhw gynnal a datblygu eu cymunedau. Yr her yng Nghymru yw gwneud yn siŵr nad ydyn ni’n dilyn llwybr Lloegr o wasanaethu’r sector breifat a mabwysiadu meddylfryd biwrocrataidd, adrannol sy’n llwyr anghydnaws ac anghenion y gymuned. Dydyn ni ddim yn gallu edrych ar ysgol, economi, trafnidiaeth, tai, diwylliant, canolfannau cymunedol, amgylchedd ar wahân oherwydd maen nhw oll yn dod at ei gilydd i greu’r gymuned rydyn ni’n byw ynddi ac yn gyd-ddibynnol ar ei gilydd. Cyfrwng yw iaith, ac mae eisiau i bethau ddigwydd drwy gyfrwng ein hiaith ni fel y pethau uchod er mwyn i adfywiad iaith ddod law yn llaw ag adfywiad cymunedol. Does dim diben trafod y ddau beth ar wahân.

Mae’n bosib fod y Ceidwadwyr wedi gallu cuddio dan rith y ‘Big Society’, ond mae’r gwir am eu polisïau economaidd yn dangos nad ydynt wedi newid o gwbl. Rhaid i ni beidio â gadael i ddifaterwch adael i ni golli gafael ar ein cymunedau, ond defnyddio ein tafodau i’w gwneud yn gynaliadwy.

Rhiannon Michael fu’n gwrando ar wleidyddion yn ceisio osgoi ateb cwestiynau anodd…

Bwrw nol pob cwestiwn ar ad-drefnu addysg Caerdydd wnaeth y Cwnsler Cyffredinol yn sesiwn holi’r cyfryngau bore ma. John Griffiths gafodd y fraint o wynebu’r wasg a’r cwestiynau am ddoethineb penderfyniad y Prif Weinidog i wrthod cynlluniau Cyngor Caerdydd i leihau nifer y llefydd gwag yn y brifddinas. Yr un oedd yr ateb, beth bynnag y cwestiwn -mae’r llythyr gan y Prif Weinidog yn egluro’i benderfyniad yn gwneud yn union hynny ac felly’n siarad drosto’i hun. Ond roedd y penderfyniad ar ran y Llywodraeth gyfan -”collective responsibility.” Dim cyfle i Weinidogion Plaid Cymru osgoi bai felly.

Roedd ychydig bach o dodgems gan Nick Bourne heddiw hefyd. Doedd dim mwy o eglurhad dros pam bod Pwyllgor Rheoli’r Ceidwadwyr wedi mynnu bod Alun Cairns yn aros yn ei swydd fel AC er ei fod yn siomedig am y penderfyniad meddai Bourne. Ond peidiwch a phoeni, drigolion Gorllewin De Cymru, dyw’r ffaith na fydd e’n derbyn ei gyflog fel AC ddim yn golygu na fydd e’n gweithio’n galed er eich lles. Mae’n cadw ei swyddfa ac yn parhau a’i gymhorthfeydd. Ffiwff!

Newyddion bach difyr gan y Ceidwadwyr -maen nhw am wella cynrychiolaeth menywod yn y blaid. Angela Burns yw’r unig ferch ar feinciau’r Toris ond ddim am lawer hirrach efallai. Bydd llefydd gwag newydd ar y rhestrau rhanbarthol yn mynd i fenyw, a’r blaid yn y seddi targed yn dewis ymgeiswyr i’w cynrychioli o restr gyfartal o ddetholion -dwy fenyw a dau ddyn. Bydd hi’n hawdd gweld pa seddi sy’n dargedau i’r Ceidwadwyr pan fydd y rhestrau’n gyhoeddus felly!

Plaid sydd ddim yn gorfod poeni am restrau arbennig i sicrhau cynrychiolaeth deg o fenywod yw’r Democratiaid Rhyddfrydol. Mike German, y cyn-arweinydd, gymerodd eu cynhadledd i’r wasg wythnosol nhw heddiw a phan fydd e’n troi’n Arglwydd German fe fydd ei wraig Veronica yn cymeryd ei le yn y Cynulliad, gan wneud Peter Black yr unig gynrychiolydd gwrywaidd yng nghornel felen Bae Caerdydd. Roedd Mike yno i ofyn i Jane Davidson i beidio a gwario bron i hanner miliwn o bunnau ar gyhoeddusrwydd i’r dreth ar fagiau plastig ond cylchdroi o amgylch ei swydd newydd wnaeth y drafodaeth. Mae’n gobeithio gadael ar 29 Mehefin. Fydd dim teitl ffansi ganddo, am nad oes neb arall a’i gyfenw fe wedi cyrraedd Ty’r Arglwyddi o’r blaen. “Mae’r lle’n llawn almaenwyr!” meddai un hac. Ha ha.