Dylan Iorwerth yn gweld pwynt yn y protestiadau tros annibyniaeth S4C…

Mae hi bron fel yr hen ddyddiau. Cymdeithas yr Iaith yn meddiannu stiwdio’r BBC gan eistedd ar y llawr a gwneud pethau hen ffasiwn felly.

Mae fel yr hen amser hefyd am reswm arall. Mae gan y Gymdeithas darged cwbl glir a phwynt cymharol syml y tu cefn i’r brotest.

Oherwydd datganoli a’r ffordd y mae byd yr iaith Gymraeg wedi cymhlethu yn ystod y degawdau diwetha’, tydi hynny ddim wastad wedi bod yn hawdd.

Yn fwy na hynny, tydi’r math o bynciau a dadleuon sydd wedi codi ddim wastad wedi gweddu i weithredu uniongyrchol, yn enwedig gan fod y targedau’n llawer nes aton ni bellach.

Ond, y tro yma, mae yna frwydr uniongyrchol glir i’w hymladd.

Atal y trafodaethau

Mae’r Gymdeithas yn ceisio atal y trafodaethau sy’n digwydd rhwng S4C a’r BBC i weithredu gofynion y Llywodraeth ar i’r naill fynd dan adain y llall.

Mi fydd y tactegau’n sicr o gael eu condemnio ac mi fydd rhai’n dadlau nad oes gan Gymdeithas yr Iaith fawr o obaith ennill.

Wedi’r cyfan, medden nhw, mae pawb yn gorfod derbyn toriadau gwario – er nad cymaint â’r 40% mewn arian go iawn y mae’r sianel yn eu diodde’.

Mae’r Llywodraeth hefyd wedi addo y bydd y sianel yn cadw’i hannibyniaeth olygyddol, medden nhw, ond mae angen craffu’n ofalus ar yr union eiriau a cheisio deall beth ydi eu hyd a’u lled.

Codi cywilydd

Ceisio codi cywilydd ar y BBC ydi un o’r tactegau – dyna pam bod y protestio’n digwydd yn ei hadeiladau hi yn hytrach na rhai’r llywodraeth – ac mae’r Gymdeithas eisoes wedi ennill cynnig gan bennaeth y Bîb, Mark Thompson, i gwrdd â nhw.

Hyd yn oed o golli’r frwydr ar y penderfyniad mawr cychwynnol, mae yna dir i’w ennill a’i golli tros annibyniaeth S4C. Mae eisio mwy nag annibyniaeth olygyddol. Mae eisio annibyniaeth gyflawn i weithredu yn ôl anghenion y gynulleidfa Gymraeg.

Go brin y bydd yna dro pedol rŵan ond mae yna frwydr dymor hir i’w hymladd hefyd tros  gyllid. Os bydd y ‘bartneriaeth’ rhwng y ddau ddarlledwr yn digwydd, mi fydd yna ymrafael yn y dyfodol tros arian.

Mae yna beryg y bydd arian S4C yn mynd yn rhan o gyllideb gyffredinol y BBC ac y bydd rhaglenni Cymraeg yn gorfod ymladd am eu siâr o’r gacen Gorfforaethol. Mae angen dangos rŵan na fydd hynny’n dderbyniol .

Gan nad ydi’r Llywodraeth wedi gwrando ar holl wleidyddion Cymru – gan gynnwys eu harweinydd eu hunain yng Nghymru – mae’n ymddangos mai dim ond protestio sydd am wneud iddyn nhw feddwl ddwywaith cyn codi nyth cacwn eto.

Ac un peth arall …

Ac mae yna un peth mawr arall. Mi ddylen ni, bobol Cymru, fod yn cael gwybod lle’r ydan ni arni o ran y trafodaethau.

Be sy’n digwydd? Be sy’n cael ei drafod? A pham?

Iaics. Mae wedi bod yn ddiwrnod a hanner, a dyw hi ddim hyd yn oed yn bedwar o’r gloch eto. Rwy newydd ddod nôl at fy nesg o wrando ar y ddadl yn y siambr ar y mesur iaith. Mae’r trafodaethau’n parhau wrth gwrs -am o leiaf dwy awr arall o bosibl er efallai ddim, maen nhw’n rhuthro trwy bethau -ond y rhan fwyaf dadleuol lle’r oedd y Llywodraeth ar dir peryglus fel petai oedd pwnc trafod di-ddiwedd y blog hwn. Dim gwobrau am ddyfalu -statws swyddogol i’r Gymraeg.

Fe fydd Alun Ffred Jones yn cysgu’n dawel heno, mi dybiaf. Ymataliodd Bethan Jenkins rhag symud ei gwelliant, gwelliant 71 gan ddweud yn raslon ei bod yn derbyn ac yn ddiolchgar am welliant y Gweinidog, gwelliant 72. Ymdrechodd Jenny Randerson a Paul Davies  ymdrech deg i roi statws cyfartal i’r Gymraeg a’r Saesneg gyda gwelliant 51 ond pleidleisiodd aelodau’r Llywodraeth yn ei erbyn. Doedd dim dewis gan y gwrthbleidiau wedyn ond caniatau i welliant 72 gael ei basio’n ddi-wrthwynebiad. Felly ydy, mae’r ddadl ar ben.

O, na dyw hi ddim (mae’n dymor panto, maddeuwch i fi). Cadarnhaodd Bethan Jenkins, wrth ildio i welliant y llywodraeth ar statws yr iaith, y byddai hi hefyd yn ildio o ran y gwelliannau gynigiodd hi ar hawliau. Mae hi’n derbyn addewid y Gweinidog os na fydd y mesur fel y mae yn ddigonol i warchod buddiannau’r unigolyn lle mae hawliau’r Gymraeg yn y cwestiwn y byddan nhw’n ail-edrych ar y sefyllfa ac yn deddfu eto. Ac wele, yn ddi-ymdroi dyma ddatganiad gan Gymdeithas yr Iaith yn dweud bod y frwydr ar hawliau i barhau.

Tra’n croesawu’r datganiad o statws ac yn croesawu y bydd y mesur yn rhoi’r hawl i unigolion apelio yn erbyn penderfyniadau sy’n cyfateb i hawl cyrff a chwmniau i apelio yn erbyn safon a osodir arnynt i ddarparu gwasanaeth Cymraeg, maen nhw eisiau mwy.

“Ein bwriad fel ymgyrchwyr yw galw am ddeddfwriaeth newydd yn y Cynulliad nesaf a fydd yn grymuso dinasyddion drwy sicrhau hawliau i bobl weld, clywed, dysgu a defnyddio’r Gymraeg yn eu cymunedau, ledled Cymru.”

Hir yw pob aros. Ond does dim syndod bod adroddiad pwyllgor deddfu 2 ar y mesur iaith wedi cymeryd cyhyd. Mae e’n anferth, yn fwystfil o beth fel y mae’r mesur yn fwysfil o beth. Mae’r crynodeb ymhell o fod yn gryno, a manylder yr argymhellion yn dangos ôl gwaith. Fe fydd Cymdeithas yr Iaith yn dawnsio mewn llawenydd o weld bod y pwyllgor yn credu bod angen rhoi statws di-amwys i’r Gymraeg a’r Saesneg a bydd y Gweinidog Treftadaeth yn gwneud yr un peth o weld nad yw’r syniad o safonau wedi cael ei ddamsgel arno’n llwyr (ymddengys eu bod yma i aros). Ond megis dechrau yw sôn am rheiny. Mae argymhellion rif y gwlith yn yr adroddiad cynhwysfawr.

Mae Meirion Prys Jones o Fwrdd yr Iaith yn dweud y dylai deddfwriaeth iaith fod yn syml. Roedd y mesur drafft yn gymhleth ymhell cyn i’r pwyllgor deddfu adrodd nôl ac maen nhw am weld newidiadau mawr. Gyda chymaint o newididadau arfaethedig, a fyddai hi’n syniad i’r Llywodraeth fynd nôl a dechrau eto? Mae newid rhywbeth cymhleth yn cymhlethu mwy, does bosib? Wrth fynd nôl trwy’r mesur gyda’r holl newidiadau, yn derbyn rhai a gwrthod eraill onid yw’r tebygrwydd o wneud camgymeriadau neu golli newidiadau hanfodol yn cynyddu? Mae’r pwyllgor yn gresynu na fyddai’r Llywodraeth wedi rhyddhau mesur ymgynghorol cyn gosod mesur drafft yn ei le, sy’n arwyddocaol ddywedwn i. Wrth ymgynghori ag arbenigwyr mewn cyfraith ieithyddol, efallai y byddai’r mesur wedi bod yn symlach yn hytrach na beth sy’n ymddangos fel cyfaddawd gwleidyddol, cymhleth.

Fe gawn ni ymateb moel gan y Llywodraeth cyn bo hir nawr, ond bydd rhaid aros tan 21 Medi am y ddadl ar y mesur yn y siambr.

Mae ymateb Cymdeithas yr Iaith i’r adroddiad yma. Plaid Cymru hyd yn hyn yw’r unig blaid sydd wedi ymateb i’r adroddiad, gweler yma.