Y tri ymgeisydd
Anna Glyn fu’n mynychu hystings Plaid Cymru yng Nghaerdydd nos Fawrth gan roi ei barn hi am y tri ymgeisydd am arweinyddiaeth y blaid…

Hogan ysgol, boring a thrahaus. Dyna ddisgrifiad un person fues i’n siarad efo fo o’r tri ymgeisydd am arweinyddiaeth Plaid Cymru ar ôl eu gweld nhw’n perfformio yn ystod un o’r hystings.

Chydig yn gignoeth efallai, ond does dim angen athrylith i ddyfalu p’run oedd p’run. Tan neithiwr, dim ond aelodau y blaid oedd wedi cael mynychu’r hystings led led Cymru. Ond gyda’r cyfle yn codi i’r wasg fynd i’r un yng Ngwesty Dewi Sant ym Mae Caerdydd  doedd dim angen gofyn ddwywaith.

Mi oedden ni i gyd yno yn barod gyda’n camerâu a’n llyfrau nodiadau i gofnodi pob manylyn. Oce, mi oedd rhai gwleidyddion yno, timau y tri ymgeisydd a phobl bwysig y sefydliadau. Ond mi roedd Joe Bloggs yn llenwi’r seddi hefyd, y lle dan ei sang ac mi o’n i yn synnu faint o wynebau ifanc oedd yno.

Roedd na ryw awyrgylch ddisgwylgar cyn i’r mân siarad dawelu. Dechrau fel mae nhw yn gwneud yn America gyda’r araith agoriadol a phodiwm yr un i’r ymgeiswyr. Dafydd Êl yn cyfeirio at y Cynulliad ac yn dweud rhyw jôc neu ddwy.

Elin Jones wedyn yn sôn am annibyniaeth yn yr ail frawddeg. Defnyddio dipyn o Saesneg, er mwyn trio pwysleisio bod ei hapêl hi yn ymestyn ymhellach na joscins Ceredigion efallai?

A Leanne Wood yn ei gwneud hi yn glir mai sosialwraig yw hi trwy gyfeirio at y bancwyr drwg yn y Ddinas. Ac ymlaen at y cwestiynau.

Cwestiynau

Roedd y cwestiynau wedi eu trefnu ymlaen llaw er mawr siom i un gŵr ar y diwedd oedd yn daer eisiau gofyn ei gwestiwn o. Er mor slic oedd y paratoadau tu ôl i’r llenni allwch chi ddim paratoi ar gyfer popeth!

Addysg, annibyniaeth, blaenoriaethau oedd y rhai disgwyliadwy. Ond fe gafwyd perl o gwestiwn gan un fenyw yn y gynulleidfa. A dweud y gwir mi oedd o mor dda nes i fi ddiawlio’n hun mod i ddim wedi meddwl ei ofyn wrth eu cyfweld fesul un yn y gorffennol.

Beth fyddech chi ddim yn fodlon cyfaddawdu, hyd yn oed os y byddai hynny yn golygu colli yr arweinyddiaeth? Neu rhywbeth felly oedd y cwestiwn. Does dim angen cyfaddawdu, oedd ateb Elin Jones am fod yr hyn mae hi yn gredu ynddo yn egwyddorion sydd i’w gweld yn y Blaid.

Heddwch oedd ateb Greenpeace Leanne Wood. A dyma oedd cyfle Dafydd Êl i dawelu’r rhai hynny sydd wedi ei gyhuddo o fod yn rebel o fewn y blaid a pheidio a dilyn y lein swyddogol am ynni niwclear. Oedd , mi oedd o wedi cefnogi atomfa Trawsfynydd ac o blaid Wylfa B. Ond doedd o ddim yn tynnu’n groes, meddai , oherwydd ni fyddai o am weld datblygiadau fel hyn mewn ardaloedd eraill yng Nghymru.

Adele

Roedd y rownd o gwestiynau bachog ymhlith y mwyaf diddorol gydol y noson, gyda’r cwestiynau yn datgelu mwy na’r disgwyl am y gwleidyddion. Y peth gorau i ddod o Gymru? Cig oen, meddai Leanne Wood, llais Richard Burton meddai Dafydd Êl. Yn ôl ymateb y gynulleidfa ateb Elin Jones oedd yn plesio orau – dŵr.  Pwy ddylai ennill gwobr yn y Brits? Mi fyddai rhywun yn disgwyl i’r ferch o’r Cymoedd serennu yma gan mai apelio at yr ifanc y mae hi, yn ôl llawer. Ond doedd hi ddim hyd yn oed yn gwybod beth oedd y Brits heb sôn am y bandiau mwyaf hip a cŵl y dyddiau yma! Ar ôl ychydig o help gan Helen Mary fe ddywedodd hi’r ateb cywir, Adele. Ail adrodd hynny wnaeth Dafydd Êl tra roedd Elin Jones yn amlwg wedi gwneud ei gwaith cartref gan ddweud mai Adele oedd yn siŵr o ennill ar ôl iddi wneud cystal yn y Grammys ryw wythnos yn ôl.

Ymateb cymysg

Fe gafwyd digon o chwerthin yng Ngwesty’r Dewi Sant ond cymysg oedd y farn wrth i mi holi hwn a llall ar ddiwedd y noson. Rhai yn daer mai Dafydd Êl ydy y boi iawn – yr un efo gravitas. Eraill yn danbaid dros Leanne.

“Ydy hi ddim yn rhy naїf?” gofynnais. “Mae’n rhaid i ti fod yn naїf i fod yn wleidydd neu fysa nhw ddim yn cyflawni dim byd,” oedd yr ateb.

Un yn dweud mai ras rhwng y ddwy ferch fydd hi yn bendant tra bod un arall yn dweud mai’r cwestiwn pwysig ydy pwy fydd yr un gorau i herio Carwyn Jones? Wn i ddim. Mae’n rhaid cyfaddef mod i yn ffeindio fy hun yn talu sylw pan oedd yr hen ben yn siarad. Mae ganddo fo’r presenoldeb hwnnw. Ond pa mor bwysig ydy hynny mewn gwirionedd?  Ai dyn ddoe ydy o? A beth am Elin Jones? Hi oedd yr unig un gafodd chwerthiniad a chymeradwyaeth wrth ymateb i gwestiwn.

Elin yw’r un mae mwyafrif gwleidyddion ei phlaid yn ei gefnogi ac fel Gweinidog yn y Llywodraeth Glymblaid o’r blaen roedd hi yn cyflawni pethau a ddim ofn mynd i’r afael â phynciau dadleuol  – megis moch daear. “Dw i yn fwy na phâr saff o ddwylo,” oedd ei phle.

Ac wedyn Leanne Wood. Merch o’r Rhondda. Oes  angen gwaed newydd ar y blaid? Ffordd i apelio tu allan i’r cadarnleoedd? Paratoi’r ffordd ar gyfer y Meseia? Wyddoch chi be, dw i’n falch mod i ddim yn aelod, neu, wir yr, mi fyswn i yn y bocs pleidleisio yn pendroni am oriau!

Mae cyfarfod tyngedfennol gan Blaid Cymru heno. Pam? Am i Bethan Jenkins o’r blaid honno gynnig gwelliant (gweler gwaelod yr ail dudalen) i’r mesur iaith ddydd Gwener diwethaf. Trwy wneud hyn, mae hi’n plesio ymgyrchwyr iaith fel y cyfreithwyr Emyr Lewis a Gwion Lewis a Chymdeithas yr Iaith a gweddill yr 85 lofnododd lythyr at y Gweinidog Treftadaeth yn gofyn iddo roi statws swyddogol cliriach i’r iaith yn y mesur iaith. Fe gofiwch o’r blogiad yma i Ffred deimlo i’r byw bod pobol yn cam-ddehongli ei deyrngarwch i’r iaith trwy wrthod eu cais yn llwyr.

Yn ôl i gyfarfod Plaid Cymru. Mae’r grwp yn cyfarfod heno i benderfynu beth i wneud ynglyn â gwelliant Bethan. Dilyn Bethan neu ddilyn Ffred -beth wnawn nhw? Mae hi’n sicr o bleidleisio yn erbyn y Llywodraeth yfory -Llywodraeth ei phlaid ei hun -ac fe fydd yn egluro’i rhesymeg dros wneud beth mae hi wedi ei wneud yn y ddadl. Heno fe fydd hi’n amser i aelodau eraill Plaid Cymru i drafod a fyddan nhw’n gwneud safiad gyda hi. Mae Cymdeithas yr Iaith yn rhybuddio aelodau Plaid Cymru bod eu penderfyniad yn hanesyddol -un ai maen nhw’n gwneud mesur cryf nawr neu’n cyflwyno “mess-hir” a gadael y deddfu ieithyddol am ugain mlynedd arall.

Fe fydd aelodau’r Llywodraeth yn unedig yn dweud wrth aelodau cyffredin y blaid i beidio â mentro gwrthryfela. Fe fydd Plaid Cymru’n cynnal cynhadledd i’r wasg yn wythnosol o hyn hyd at yr etholiad fis Mai, ac yn y gynhadledd gyntaf wythnos diwethaf roedd Elin Jones, y Gweinidog Amaeth -a swyddog cyfathrebu’r blaid yn yr ymgyrch etholiadol -yn gadarn tu ôl i Alun Ffred. Na, fyddai hi ddim o fudd i Blaid Cymru pe bai’r meincwyr cefn yn pleidleisio gyda gwelliannau’r gwrthbleidiau i roi statws clir i’r iaith meddai hi (Doedd Bethan ddim wedi datgelu ei bwriad ar y pryd). Dyw Plaid Cymru ddim wedi colli golwg ar ei phleidlais graidd. Mater o farn yw geiriad y statws yn y ddeddf. Mae’r Llywodraeth wedi penderfynu ar y geiriad a does dim troi nôl. Gawn ni weld yfory os yw gweddill aelodau’r blaid yn cytuno.

DIWEDDARIAD: Datganiad gan Blaid Cymru newydd lanio yn fy mewn-flwch. Mae Helen Mary, y dirprwy arweinydd, yn sefyll yn gadarn ar ochr y Gweinidog Treftadaeth a’r Llywodraeth o’r ddadl. Er nad oes pleidlais ganddo, mae Llyr Huws Gruffydd sydd ar frig rhestr Plaid Cymru yn rhanbarth y gogledd ar gyfer yr etholiad nesaf hefyd yn datgan ei gefnogaeth i fesur y Llywodraeth yn yr un datganiad. Dim ACau sy’n barod i hoelio’u lliwiau i’r mast cyn heno? Neu ymgais i ddweud mai nid dim ond y tîm rheoli a phobl yn y Bae sy’n cytuno â’r Gweinidog?

Gwibiodd briffing y Llywodraeth heibio bore ma -i fi o leia. Dyw Elin Jones ddim wedi cael y pleser o gwmni’r wasg ers sbel ac er i ni ei holi hi ar bethau nad oedd hi wedi cael ei briffio arnyn nhw cyn iddi hi fentro i ffau’r llewod roedd hi’n ddigon jocos yn ateb cwestiynau ar newid enw Llywodraeth y Cynulliad i Lywodraeth Cymru a Cynulliad i Senedd ac yn y blaen gan bwysleisio mai ei barn hi oedd hynny nid y Llywodraeth. (Dim sôn am ymgyrch ie o hyd gyda llaw)

Hirrach o lawer oedd briffing y Ceidwadwyr. Yn wir, bytodd y Ceidwadwyr mewn i amser y Democratiaid Rhyddfrydol gymaint oeddem ni’n trio amgyffred polisi’r Ceidwadwyr o warchod cyllideb y gwasanaeth iechyd ar draul pob un adran arall sydd dan ofal Llywodraeth y Cynulliad. Dw i dal ddim wir yn deall. Doedd gen i ddim bwriad o ymuno yn y llabyddio geiriol o’r ddau Nick (Bourne a Ramsay) ar eu polisi newydd gan bod y lleill yn cael cymaint o hwyl arni ond erbyn diwedd roedd rhaid. Ar un adeg roedd hi’n edrych fel pe baen nhw’n dweud y dylai cyllideb iechyd y Cynulliad gael ei warchod hyd yn oed os oedd hynny’n golygu amharu ar gynlluniau fyddai’n atal iechyd pobol rhag dirywio (ac felly’n atal cost dianghenraid ar y gwasanaeth iechyd) er enghraifft sicrhau cartrefi o safon. Ond na na, fyddai hynny ddim yn digwydd wrth gwrs ddim meddai Bourne.

Felly heb fynd mewn i fanylder y pingpong cwestiwn ag ateb bore ma, mae’n ymddangos i fi beth fyddai’r Ceidwadwyr yn gwneud yw ad-drefnu strwythur adrannau’r Cynulliad fel bod beth bynnag sy’n ymwneud ag iechyd, boed uniongyrchol (ysgolion, nyrsys, meddyginiaeth) neu anuniongyrchol (e.e tai) i fod o fewn i’r gyllideb iechyd ac felly byddai’r gyllideb iechyd yn gallu aros yr un peth, gan gynyddu yn unol â chwyddiant (RPI nid chwyddiant iechyd gyda llaw).

Fe fydden nhw efallai’n anghytuno â’r asesiad yna, ond maen nhw’n gwrthod rhoi eglurhad o sut maen nhw’n cyfiawnhau gallu gwarchod y gyllideb ar draul pob cyllideb arall gan ddweud nad oes ganddyn nhw fyddin o weision sifil i grenshan trwy’r ffigyrau ar eu rhan mewn byr o dro. Eto’i gyd, os dyna’r ddadl sut allan nhw wneud datganiad mor bendant? Creu polisi i ddenu penawdau heb ystyried y manylion os bu un erioed.

Chwarter awr fach oedd briffing y Democratiaid Rhyddfrydol. Maen nhw am i’r Llywodraeth wario’u harian yn well. Quel surprise!

Diwrnod anodd i’r Llywodraeth heddiw, gyda’r Llys Apêl yn atal y cynlluniau i ddifa moch daear rhag mynd yn eu blaen funudau cyn i’r briffing wythnosol olaf am y tymor ddechrau. Daeth ymateb Carwyn Jones i’r cwestiwn a oedd disgwyl i’r Gweinidog Amaeth i ymddiswyddo yn gyflym a di-flewyn-ar-dafod: “Na.” Mae’n gysur mae’n debyg i Elin Jones gyda Peter Black o’r Democratiaid Rhyddfrydol yn galw am ei gwaed bod ei Phrif Weinidog yn sefyll gyda hi, ac hefyd yr Undebau. Doedd hi ddim yn hir cyn i’r datganiadau lifo mewn yn mynnu bod rhaid difa moch daear er lles gwartheg -mae miloedd ohonyn nhw’n cael eu lladd yn flynyddol oherwydd TB. Dyw’r Llywodraeth ddim yn fodlon dweud mwy ar y mater na’u bod nhw’n ystyried y dyfarniad ond yn benderfynol o ddelio â’r broblem o bTB. Fe fydd hi’n wythnos anodd i Elin Jones yn y Sioe Amaethyddol yr wythnos nesaf nawr.

Peidiwch a dangos hwn iddi heddiw, beth bynnag wnewch chi.

Mater oedd Carwyn Jones yn fwy parod i’w drafod bore ma oedd y refferendwm ar AV. Na, no nefar oedd ei neges i syniad Nick Clegg i’w gynnal ar yr un diwrnod ag etholiad y Cynulliad. Hyd yn oed mwy penderfynol yw AC Pen-y-Bont na fydd “Super Thursday*” ar Fai 5, gyda refferendwm pwerau’r Cynulliad, etholiad y Cynulliad a refferendwm AV ar yr un diwrnod. Dyna ddymuniad y Llywydd, Dafydd Elis Thomas, er nad ydw i’n siwr pam ei fod e’n teimlo rheidrwydd i fynegi ei farn ar bwnc nad oes â wnelo fe ryw lawer ag e. Dadl y Llywydd yw y bydd cynnal y tri ar yr un diwrnod yn arbed milynau o bunnoedd. Dadl y Prif Weinidog yw y bydd cynnal y tri ar yr un diwrnod yn cymysgu’r etholwyr, yn achosi cwt hir tu allan i’r blwch pleidleisio oherwydd yr amser fyddai ei angen i daro croes ar dair taflen bleidleisio wahanol ac y gallai pobol fod yn gymwys i bleidleisio mewn rhai o’r pleidleisiau ond ddim eraill oherwydd bod cofrestrau gwahanol ar eu cyfer. Amser a ddengys pwy fydd yn cael ei ddymuniad. Mae Carwyn Jones wedi ysgrifennu at David Cameron i ddweud wrtho i gadw’i ddwylo oddi ar Mai 5.

Chydig o ddryswch gyda’r Ceidwadwyr bore ma. Dwedodd Nick Bourne wrthon ni wythnos diwethaf bod y pedwar arweinydd wedi cytuno y dylai etholiad y Cynulliad gael ei wthio nol fis fel bod digon o saib rhwng y refferendwm pwerau a’r etholiad. Gwadu hyn yn llwyr wnaeth Carwyn Jones cyn i arweinydd y Ceidwadwyr ddod i ddweud helo. Beth bynnag ddigwyddodd, dyw’r Ceidwadwyr ddim yn credu bod angen newid dyddiad yr etholiad ragor achos bod y refferendwm AV wedi rhoi’r ceibosh ar hynny. Os nad ydych chi’n deall y rhesymeg, mae’n debyg does dim. Gweler sylwadau Nick Bourne ar resymeg a gwleidyddiaeth isod!

Roedd gwaith amgen yn galw adeg briffing y Democratiaid Rhyddfrydol felly alla i mo’ch goleuo chi ar farn Kirsty Williams ar hyn i gyd.

*byddai croeso mawr i syniadau o fersiwn Gymraeg o Super Thursday yn y sylwadau…