Mae’n mynd i fod yn gyfnod diddorol i’r anoracs gwleidyddol yng Nghymru. Dau reffrendwm ac etholiad o fewn deufis. R’yn ni’n cael ein sbwylio yn wir.

Yn anffodus does gan sylwebwyr Lloegr ddim yr un wledd i edrych ymlaen ato, dim ond asgwrn anemig y refferendwm ar newid y sustem bleidleisio, a falle mai dyna pam eu bod nhw’n gwyntyllu sïon bod y Prif Weinidog, David Cameron, yn mynd i alw Etholiad Cyffredinol ym mis Mai.

Dyma’r sail resymegol y tu ôl i hyn:

• Mae’r Democratiaid Rhyddfrydol yn bartneriaid annibynadwy yn y glymblaid. Dyw nifer o’u ASau eu hunain ddim yn hapus gyda chyfeiriad y glymblaid, ac mae eu cefnogaeth wedi cwympo’n sylweddol. Pe baen nhw’n colli’r refferendwm ar newid y system bleidleisio fe allai’r glymblaid chwalu, gan adael Cameron yn arwain llywodraeth leiafrifol ansefydlog. Drwy alw etholiad fe allai Cameron droi  amhoblogrwydd y Dems Rhydd yn fantais, dwyn sawl un o’u seddi nhw, a sicrhau mwyafrif.
• Fe fydd y toriadau yn dechrau brathu dros y misoedd nesaf ac fe fydd yr adferiad yn un araf. Fe fyddai’n well galw etholiad cyn bod poblogrwydd y Ceidwadwyr yn disgyn i’r un lefel a’r Democratiaid Rhyddfrydol.
• Mae’r Blaid Lafur yn dechrau magu stêm yn y polau piniwn, ond dyw Ed Miliband heb ennill ei blwyf eto.

Ffynhonell y sïon yw’r blog yma a’r darn barn yma yn y Telegraph. Mae’n werth cymryd y darn papur newydd gyda pinshad o halen – bydd unrhyw un sy’n darllen y Telegraph yn ddyddiol yn gwbod nad ydyn nhw wrth eu bodd â’r glymblaid.

Pe bai’r sïon yn wir fe fyddai’n amlwg yn cael tipyn o effaith ar Gymru. Mae’n siŵr y bydden nhw’n penderfynu cynnal etholiad y cynulliad a’r Etholiad Cyffredinol yr un diwrnod, ac fe fyddai’r cyd-destun Prydeinig yn drychineb i Blaid Cymru.

Gwledd hyd yn oed yn fwy i anoracs gwleidyddol Cymru felly. Gormod o wledd o bosib… fe fydd gan bawb llosg gylla gwleidyddol erbyn yr haf…

Os ydych chi’n darllen y blog yma, mae’n eithaf tebygol eich bod chi’n cefnogi pleidlais ‘Ie’ yn y refferendwm ar ragor o bwerau i’r Cynulliad ym mis Mawrth.

Nid dangos gogwydd ydw i (fydda i’n pleidleisio dros Pat Buchanan yn bersonol) – yn ôl pôl piniwn ITV/YouGov bydd y mwyafrif llethol o siaradwyr Cymraeg yn cefnogi pleidlais ‘Ie’. A’r mwyafrif o siaradwyr Seasneg hefyd, ar hyn o bryd o leiaf, er nad oes cweit cymaint o fwlch.

(Yn ogystal a hynny mae bron i bob Cymro Cymraeg ydw i’n eu nabod ar Twitter a Facebook wedi cysylltu ‘twibbon’ yr ymgyrch Ie i’w proffil. Dw i heb weld unrhyw un â ‘twibbon’ ‘Na’ eto.)

Ond dyma alwad i bawb sy’n cefnogi’r ymgyrch ‘Ie’ – mae’n bryd i chi newid ochor, a chefnogi yr ymgyrch ‘Na’ – a hynny er lles yr ymgyrch ‘Ie’. Os yw hynny’n gwneud synnwyr.

Y Comisiwn Etholiadol sy’n dewis a fydd ymgyrch ‘Ie’ ai peidio. Ac os na fydd yna ymgyrch ‘Na’, dydyn nhw ddim yn cael rhoi arian i ymgyrch ‘Ie’… a bydd yr rheini sydd o blaid rhagor o ddatganoli wedi colli £70,000 o arian i’w wario ar eu hymgyrch.

Yr unig ymhyrch ‘Na’ werth sôn amdano ar hyn o bryd yw Gwir Gymru – a dydyn nhw ddim hyd yn oed eisiau bod yn ymgyrch ‘Na’. Meddai Len Gibbs o’r ymgyrch:

“Os na chawn ni’n penodi, fydd dim Ymgyrch Ie chwaith. Fyddai hynny ddim yn siom i ni. Dydyn ni ddim wir yn gweld yr angen am y statws, y cyfan fydd e’n gwneud fydd rhoi ychydig bach o arian i ni… dydyn ni ddim eisiau gwastraffu arian ar daflenni i’r post brenhinol eu dosbarthu fydd ond yn cael eu rhoi yn y bin heb eu darllen beth bynnag.”

Nid bygythiad gwag yw hyn – mae’r gwleidyddion yn pryderu o ddifri’. Wrth ateb cwestiynau yn y Senedd heddiw dywedodd Carwyn Jones fod “perygl go iawn” na fydd ymgyrch Na:

“Fe fyddai hynny, wrth gwrs, yn golygu na fydd yna ymgyrch Ie swyddogol. Ni ddylai unrhyw un gredu fod afon o arian er mwyn ariannu Ymgyrch Ie – does dim.”

Felly os ydych chi eisiau ymgyrch Ie, mae’n bryd i chi ddechrau cefnogi’r ymgyrch Na. Wedi’r cwbwl, mae angen siaradwyr Cymraeg arnyn nhw.

Yn sgil saethu’r aelod o Gyngres yr Unol Daleithiau, Gabrielle Giffords, a lladd sawl un arall, mae rhai eisoes wedi tynnu sylw at y ffaith bod iaith gwleidyddion y wlad wedi mynd yn fwy a mwy treisgar yn ddiweddar. Mae gwleidyddion, yn enwedig ymysg y Gweriniaethwyr, wedi gwadu hynny, ond maen anodd peidio â theimlo bod delweddau fel yr un isod ar wefan Sarah Palin braidd yn anghyfrifol. Mae’r ddelwedd bellach wedi ei dynnu i lawr ‘allan o barch’, ond dyma fo… sylwer bod enw Gabrielle Giffords wedi ei restru ymysg y rhai i’w targedu.

Gobeithio y bydd gwleidyddion y wlad yn callio yn dilyn y saethu yma a sylweddoli bod iaith dreisgar, hyd yn oed pan mae’n cael ei ddefnyddio’n drosiadol, yn gallu tanio rhywbeth yn y meddwl ansefydlog…

Blynyddoedd maith yn ôl dw i’n cofio cael fy ngyrru o Livingstone yn Zambia i gyfeiriad Botswana mewn fan. Roedd y golygfeydd yn odidog ond y prif beth ydw i’n cofio am y daith hwnnw oedd y tyllau yn y ffordd. Dw i ddim yn gor-ddweud – roedd y ffordd mor llawn o dyllau a darn o gaws Swistirol. Ond dyna ni, gwlad trydydd byd oedd hon.

Nid gwlad trydydd byd mo Cymru. Serch hynny, wrth yrru i mewn i’r gwaith heddiw sylwais bod safon y ffordd bron a bod yr un mor dameidiog. Cyfrais i dros ddeg o dyllau maint troed eliffant ar daith pymtheg milltir. Rydw i’n deall bod yna sawl ffordd yn yr un cyflwr, ond mae hi wedi bod yn wythnos a rhagor ers i drwch yr eira doddi erbyn hyn, ac mae’n hen bryd gwneud ryw fath o ymdrech i ddechrau eu llenwi nhw.

Cwestiwn arall yw, pam eu bod nhw yn y fath gyflwr yn y lle cyntaf? Mae’r tywydd wedi bod yn wael, ond mae’n rhaid bod modd cymryd gofal o ffyrdd er mwyn gwneud yn siwr nad ydyn nhw’n chwalu fel blawd yn y lle cyntaf? Mae’r Ceidwadwyr yn dweud bod, a gan gymryd nad addewid gwag ydi hi cyn yr etholiadau ym mis Mai, dylid ymchwilio i’r peth ar fyrder.

Roeddwn i wedi meddwl blogio am hyn beth bynnag, ond dw i newydd gael galwad ffôn gan fy mhartner yn dweud ei bod hi wedi cael pynjar ar ôl mynd dros dwll yn Llandysul, ac wedi gorfod cerdded adref yn cario ein merch fach 4 mis oed dan un cesail a’i siopa dan y llall. D’oh!

Rydw i’n deall safbwynt y cynghorau ar hyn – maen nhw’n gorfod gwneud mwy â llai fel mae hi. Ond onid oes angen newid agwedd yn gyffredinol tuag at y ffyrdd yng Nghymru – o’r top i’r gwaelod? Mae peidio gwario arian ar ffyrdd yn colli arian, yn hytrach nag arbed arian, yn y pen draw.

Petai y cyngor wedi gwario ar drwsio’r twll yn Llandysul ni fyddwn i’n gorfod talu am olwyn newydd o’r Almaen yn rywle yn hytrach na’i wario yn lleol. Yn yr un ffordd, petai yna rwydwaith ffyrdd o safon yng Nghymru byddai rhagor o fusnesau yn fodlon ymgartrefu yma i gymryd mantais ohonyn nhw.

Newid agwedd

Yn ogystal a cadw’r ffyrdd sydd â ni mewn cyflwr gwell na rhai Zambia, mae angen o leiaf un hewl dda o de i ogledd Cymru. Yn ôl Llywodraeth y Cynulliad mae’n fater o falchder cenedlaethol fod gennym ni awyren sy’n gallu hedfan o Ynys Môn i Gaerdydd. Wel, onid oes bachlder cenedlaethol mewn gallu gyrru o dde i ogledd gwlad, gan ddisgwyl taith chwim a diffwdan, ar hyn ffyrdd o safon?

Dw i ddim yn gofyn am draffordd –  rydw i’n ar ddeall bod yr rheini yn costio tua £30m y milltir (ac felly ffordd o Gaerdydd i Landudno yn costio tua £5 biliwn). Ond rydw i’n siwr na fyddai cost ffordd ddeuol yn ormod iddyn nhw, hyd yn oed os oes rhaid rhoi arian wrth gefn am bum mlynedd i dalu amdano.

Ambell fryncyn yn y ffordd? Dim problem – ffrwydrwch nhw. Mae dynameit wedi bodoli ers 1867.

Dadl y gwleidyddion, wrth gwrs, yw bod pob cysylltiad o werth yn mynd o’r gorllewin i’r dwyrain yn hytrach nag o’r gogledd i’r de.  Mae hynny’n wir, ond mae yna reswm da am hynny – all busnesau ddim mynd o’r gogledd i’r de heb i’w loriau fynd yn styc ar bont Beddgelert.

A son am falchder cenedlaethol – mae yna rywbeth eithaf dadlennol am y ffaith bod pob un o’n prif ffyrdd ni yn mynd i rywle y tu allan i Gymru. Mae’r erthygl yma gan George Monbiot yn dweud y cyfan. E.e.:

Wales is poor because it was so rich. Its abundant natural resources gave rise to an extractive system, designed to leave as little wealth behind as possible.

Nid mater o genedlaetholdeb ydi hyn, ond mater o greu cyfoeth o fewn y wlad yden ni’n byw ynddi. A mater o allu dreifio i lawr i’r siopau heb gael pynjar, wrth gwrs.

Diolch i Rhys Llwyd am y lluniau isod. Oes gennych chi luniau eraill o’r brotest i’w rhannu? Gyrrwch nhw at gol@golwg.com

Fe fydd etholiadau ‘mid-term’ yr Unol Daleithiau yn cael eu cynnal yfory ac mae disgwyl i’r canlyniadau fod yn rhai gwael i’r Arlywydd Barack Obama a’i blaid y Democratiaid.

Yn ôl pôl piniwn gan Gallup heddiw mae 55% yn dweud y bydden nhw’n pleidleisio o blaid y Gweriniaethwyr, y nifer mwyaf ers 1974.

Er gwaethaf ambell lwyddiant gan Barack Obama, fel diwygio sustem gofal iechyd y wlad, dyw’r rhan fwyaf o bobol yno yn amlwg ddim teimlo ei fod o wedi gwireddu’i addewid cynnar.

Mae ei amhoblogrwydd wedi’i wreiddio yn yr argyfwng economaidd. Mae 9.2% o weithlu’r Unol Daleithiau yn ddi-waith, a does dim awgrym y bydd pethau’n gwella’n fuan.

Dan y fath amgylchiadau, mae hyd yn oed llwyddiannau Barack Obama, fel y diwygiad gofal iechyd, yn cael eu gweld yn rhy ddrud a’n cael eu beio am dynnu sylw’r weinyddiaeth oddi ar yr economi.

Yn ystod ras arlywyddol 1992 dywedodd Bill Clinton y byddai’n “canolbwyntio fel laser” ar broblemau ariannol y wlad. Mae’n amlwg nad ydi Barack Obama wedi gwneud hynny a nawr mae’n talu’r pris.

Yr un peryg

Ar yr olwg gyntaf mae clymblaid David Cameron wedi osgoi disgyn i’r un twll a Barack Obama – dydan ni heb glywed unrhyw beth heblaw am yr economi yn dod o’u cegau nhw ers yr Etholiad Cyffredinol ym mis Mai.

Ond maen nhw yn rhannu un gwendid â Barack Obama, sef y tueddiad i feio’r llywodraeth flaenorol am y methiant economaidd.

Mae Arlywydd yr Unol Daleithiau wedi bod yn ddigon parod i atgoffa pawb mai llanast George Bush yw hon – wedi’r cwbl, fe oedd yn arlywydd ar ddechrau yr argyfwng yn 2008, cyn i Obama  gael ei ethol hyd yn oed.

Fel Barack Obama mae’r Ceidwadwyr a’r Democratiaid Rhyddfrydol yn cymryd pob cyfle i’n hatgoffa ni mai llanast y Blaid Lafur yw hwn.

Ond dw i’n amau a fydd y strategaeth yna’n gweithio yn y tymor hir. Fel George Bush mae’r llywodraeth Lafur blaenorol wedi mynd, ac mae ganddyn nhw arweinydd newydd sy’n cael llai o’r bai am y chwalfa.

Yn ôl pôl piniwn gan YouGov ar ran Prifysgolion Caerdydd ac Aberystwyth heddiw dim ond 32% o bobol Cymru yn beio’r Blaid Lafur am y toriadau ariannol, tra bod 34% sy’n beio’r glymblaid yn San Steffan.

Bydd etholiadau i’r Cynulliad, Senedd yr Alban, a chynghorau Lloegr, y flwyddyn nesaf yn rhy gynnar i gael eu galw’n ‘mid-terms’.

Ond os ydi pethau’n mynd o chwith cyn hynny, does fiw iddyn nhw alw ar bobol i feio’r criw ddaeth cynt – nhw fydd yn cael eu cosbi.

Dylan Iorwerth yn ystyried moeswers y datblygiad mawr na fu…

Stori drist ydi un yr Academi Hyfforddi Filwrol yn Sain Tathan. Nid am ei bod wedi ei gwrthod ond am ei bod yn saga ddigalon o ferch ifanc yn cael ei denu i bechu gan hen ddyn mawr pwerus, ac wedyn yn cael ei gadael yn ddiymgeledd ar y stryd.

Y ferch ifanc, rhag ofn ichi fethu â deall, ydi Cymru. A’r Llywodraeth yn Llundain ydi’r dyn. Ac un o’r elfennau mwya’ digalon o’r cyfan yw bod llawer iawn ohonon ni wedi amau mai fel hyn y byddai pethau’n gorffen.

Ers blynyddoedd, am resymau digon dealladwy, mae gwleidyddion lleol a chenedlaethol yng Nghymru wedi bod yn despret – a dyna’r unig air – i weld datblygiadau newydd yn y maes awyr mawr ym Mro Morgannwg.

Mae Caradog Prichard yn sôn yn Un Nos Ola Leuad am ddyn â golwg fel ci lladd defaid yn ei lygaid. Golwg sbaniel gor-eiddgar sydd wedi bod arnon ni, a’n tafodau’n hongian allan o’n cegau i lawr hyd at ein traed.

Degau o filiynau

Hyd yn oed heb wybod yr holl fanylion, mae’r hyn sydd ar glawr mewn gwahanol adroddiadau’n ddigon i wneud i neb boeni …

Yn ystod y deng mlynedd diwetha’, mae Awdurdod Datblygu Cymru ac wedyn Llywodraeth y Cynulliad wedi gwario degau o filiynau o bunnoedd ar y syniad o ddenu canolfan filwrol fawr i Saith Tathan a chreu Parc Busnes Aerospace ar gefn hynny.

Y syniad cynta’ oedd siwpyr-hangar DARA – y corff trwsio awyrennau milwrol. Mi wariodd yr Awdurdod Datblygu o leiaf £16 miliwn yn uniongyrchol ar hwnnw (yn ôl adroddiad gan bwyllgor dethol yn Nhŷ’r Cyffredin).

O fewn blwyddyn neu ddwy, roedd y Weinyddiaeth Amddiffyn wedi newid eu meddwl yn llwyr, ac i ffwrdd yr aeth DARA, gan adael yr hangar ar ôl.

Mae Llywodraeth Cymru bellach yn berchen ar gannoedd o erwau o dir ar y safle (ar ôl talu £12 miliwn i’r Weinyddiaeth Amddiffyn) ac, yn ôl adroddiad gan Swyddfa’r Archwilydd Cyffredinol, dim ond pedwar cwmni a 45 o swyddi oedd wedi eu creu yn y Parc Busnes erbyn 2009.

Fe ddywedodd yr un adroddiad nad oedd y Weinyddiaeth a Llywodraeth Cymru’n deall ei gilydd yn ddigon da nac yn rhannu’r un amcanion. Doedd yr awdurdodau yng Nghymru ddim wedi cael gwybod mewn digon o bryd beth oedd ar droed.

Y gobaith mawr newydd

Y gobaith mawr wedyn oedd yr Academi Hyfforddi … ac mae’r un peth wedi digwydd eto. Doedd dim byd tebyg i 5,000 o swyddi am gael eu creu yno, mae’n wir, ond does dim llawer o argoel o 2,000 yn y Parc Busnes chwaith.

Roedd yna lond dwrn o wleidyddion a chyrff wedi gwrthwynebu’r datblygiad, rhai am resymau lleol, rhai oherwydd yr amgylchedd a rhai am nad oedden nhw eisiau i Gymru ei phuteinio ei hun er mwyn cael swyddi ym maes amddiffyn.

Roedd y consortiwm preifat – Metrix -i ddatblygu’r Academi’n cynnwys cwmnïau gwerthu arfau ac roedd hi’n ymddangos y gallai milwyr o wledydd eraill gael eu hyfforddi yno hefyd.

Yn ystod y cynadleddau gwleidyddol, roedd Metrix wedi bod yn lobïo i gadw’r Academi ac, yn ôl y gwrthwynebwyr lleol, roedd gwleidyddion fel Kirsty Williams o’r Democratiaid Rhyddfrydol, Alun Cairns yr AS lleol a Chris Bryant o Lafur wedi cytuno i noddi ciniawau ar eu rhan.

Does ond gobeithio fod y bwyd yn neis.

O, ie … mi fydd angen gwario rhagor o arian cyhoeddus hefyd … ar yr ymchwiliadau i weld be aeth o’i  le y tro yma.

Yn ôl John Osmond o’r Sefydliad Materion Cymreig, mae’n rhaid dod i delerau â’r Cymoedd er mwyn deall Cymru gyfan. Dyma ddyfyniad o’i erthygl ar clickonwales.org …

Yn ôl yn 1921, rhoddodd Syr Alfred Zimmern, Athro cyntaf Gwleidyddiaeth Ryngwladol yn Aberystwyth, anerchiad enwog i’r Gymdeithas Gambriaidd yng Ngholeg yr Iesu Rhydychen. O dan y teitl Impressions of Wales, roedd yn cynnwys yr haeriadau hyn:

“Nid yw Cymru’r dwthwn hwn yn gymuned. Nid oes un Gymru; y mae tair … y mae’r Gymru Gymraeg; y mae’r Gymru ddiwydiannol, neu, fel y byddaf i weithiau’n synied amdani, y Gymru Americanaidd; ac mae’r Gymru ddosbarth uwch, neu’r Gymru Seisnig. Mae’r tair hon yn cynrychioli mathau gwahanol a thraddodiadau gwahanol. Y maent yn symud i gyfeiriadau gwahanol ac, os bydd y tair yn goroesi, nid ydynt yn debygol o ail-uno byth.”

I ba raddau y mae’r dadansoddiad yma’n gywir? I ba raddau y mae’n parhau’n berthnasol yn ein hoes ni, dair cenhedlaeth yn ddiweddarach? A yw’r tri rhanbarth Cymreig a nododd Zimmern yn parhau ar wahân ac yn “symud i gyfeiriadau gwahanol”? Wedi’r cyfan, mae gan bob gwlad ei rhanbarthau a’i rhaniadau. A yw Cymru rywfodd yn unigryw gyda thri rhanbarth anghymarus – yn yng ngeiriau Zimmern “yn symud i gyfeiriadau gwahanol” – i’r fath raddau nes bod unoliaeth uwch yn amhosib? A yw’r Cymoedd – y Gymru Americanaidd yn ôl darlun Zimmern – yn rhwystr anorfod i undod cenedlaethol?

Cafodd dadansoddiad Zimmern ei gadarnhau’n fras, er yn fwy dadansoddol, gan astudiaeth Denis Balsom o etholiadau yng Nghymru, yn 1979. Deilliodd honno ar yr hyn a ddaeth yn hysbys dan yr enw Model y Tair Cymru. Roedd yn rhannu Cymru’n dair ardal wleidyddol glir, wedi’u seilio ar yr atebion i ddau gwestiwn mewn arolwg; “A ydych fel rheol yn eich ystyried eich hunan yn Gymreig, yn Brydeinig, yn Seisnig, neu’n rhywbeth arall?” ac “A ydych chi’n siarad Cymraeg?” O fapio’r atebion hyn yn ddaearyddol, cafwyd tair ardal.

Roedd y gyntaf, a alwyd yn Fro Gymraeg gan yr ymchwilwyr – Cymru Gymraeg Zimmern – yn cynnwys y gogledd-orllewin a pherfeddwlad y gorllewin a’r canolbarth. Yma, Plaid Cymru sy’n gosod yr agenda wleidyddol ac, er nad yw’n ennill pob etholiad, i raddau helaeth yn penderfynu pa blaid sy’n ennill. Yr ail ardal yw’r Cymoedd, sy’n cael ei diffinio gan faes glo de Cymru, ‘Cymru Americanaidd’ Zimmern. Dyma gadarnle etholiadol y Blaid Lafur, a ddefnyddiodd i estyn allan i dra-arglwyddiaethu tros wleidyddiaeth Cymru am lawer o’r 20fed ganrif. I raddau helaeth mae wedi cilio’n ôl iddi erbyn hyn. Y drydedd ardal, a alwyd gan ymchwilwyr 1979 yn Gymru Brydeinig yw’r gweddill annelwig – glannau’r de-ddwyrain a’r gogledd-ddwyrain, Sir Benfro, a’r rhannau o ganolbarth Cymru sy’n ffinio â Lloegr.

Cafodd y term Cymru Americanaidd ei ddefnyddio gan Zimmern ac, yn ddiweddarach, gan yr hanesydd Gwyn Alf Williams, oherwydd y mewnfudo anferth a fu i’r Cymoedd yn anterth y diwydiant glo. Dim ond yn yr Unol Daleithiau y cafwyd symud poblogaeth tebyg i’r hyn a fu yno rhwng yr 1880au a’r Rhyfel Byd Cyntaf, o’r Gymru wledig ac o Loegr, Iwerddon a gweddill y byd.

Cafodd y tebygrwydd i’r Unol Daleithiau hefyd ei godi mewn erthygl graff yn rhifyn diweddaraf Llafur, cyfnodolyn hanes pobl Cymru …. mae Daryl Leeworthy, myfyriwr doethuriaeth yn Adran Hanes Prifysgol Abertawe, wedi sgrifennu papur disglair yn cymharu cymunedau glofaol y Cymoedd a Cape Breton (ar lannau dwyreiniol pellaf Canada) ar droad yr 20fed ganrif, Miners on the Margins: Characterising South Wales and Cape Breton as an Industrial Frontier, 1880-1939.

Mae wedi dod o hyd i nifer rhyfeddol o gyfatebiaethau rhwng y ddwy gymuned sydd, i mi, yn creu dealltwriaeth bwysig o natur sylfaenol y Cymoedd ac, yn y pen draw, pam nad ydyn nhw’n rhanbarth ar wahân o Gymru. Achos mae’r syniad o fod ar wahân, o fod yn ‘rhywbeth arall’ yn ei hanfod yn greadigaeth sy’n cael ei gosod o’r tu allan, gan ganolfan fetropolaidd y diwylliant. Y gwir yw nad oedd gan bobol y Cymoedd unrhyw ddewis ond datblygu’n annibynnol, i’w creu (ac yn awr i’w hail-greu) eu hunain ar eu telerau eu hunain. Trwy eu cymharu gyda’r gymuned lofaol yn Cape Breton, a oedd yn datblygu fwy neu lai yr un pryd ac ar yr un cyflymder, mae Leeworthy yn eu gweld yn ardal  ffin – frontier – ddiwydiannol, sy’n cael ei ddiffinio ganddo fel hyn:

“… rhanbarth – maes glo yn fwyaf amlwg – sydd ymhell oddi wrth ddylanwadau canolfan fetropolaidd ac sydd felly yn creu ei hunaniaeth ei hun, ei ffurfiau diwylliannol ei hun, a’i sefydliadau ei hun. Er hynny, lled-annibynnol yw ardal y ffin ddiwydiannol, oherwydd ei bod yn ddarostyngedig i alwadau o’r tu allan, sef y gyfundrefn ddiwydiannol gyfalafol y bu llawer yn ardal y ffin ddiwydiannol yn ymladd yn ei herbyn. Yn yr ystyr hwnnw, felly, mae ardal y ffin ddiwydiannol yn hunaniaeth y mae pobol yr ardal yn ei chreu a’i hail-greu genhedlaeth ar ôl cenhedlaeth. Mae’n ffynhonnell i ddiwylliant gwrth-hegemonaidd ond sy’n dibynnu ar farchnadoedd o’r tu allan er mwyn goroesi yn rhanbarth diwydiannol.”

Aiff Leeworthy yn ei flaen i ddarlunio’r syniad craff hwn trwy drafod sut y cafodd rygbi ei fabwysiadu gan gymunedau glofaol y Cymoedd a Cape Breton. Yn y ddau achos, roedden nhw wedi cipio a newid gêm ddosbarth uwch gyda’i moesoldeb ei hun (amaturiaeth er enghraifft) i fod yn gêm a oedd o ddifri’n adlewyrchu eu hunaniaeth ddosbarth gwaith eu hunain. Roedd rygbi yn benodol yn ddeniadol oherwydd ei bod yn ei hanfod yn gorfforol, nodwedd uchel ei pharch.

Mae Leeworthy yn caniatáu inni weld, hefyd, sut yr oedd cymunedau’r Cymoedd, yn arbennig, yn codi uwchben y syniad bod eu diwylliant dosbarth gwaith wedi ei seilio ar lafur corfforol. Yma hefyd mae ei syniad o ‘frontier’ diwydiannol yn ddefnyddiol:

“ …. roedd y duedd yn ne Cymru ac ychydig yn ddiweddarach yn Cape Breton i ddatblygu llyfrgelloedd pwll a’r Stiwtiau gwych yn ail-drefnu sylfaenol ar berthnasau cymdeithasol. Wedi’r cyfan, gwerthoedd hanfodol ddosbarth canol oedd rhoi gwerth ar wybodaeth a llwyddiant ymenyddol. Roedd y ffaith bod gweithwyr wedi meddiannu’r syniad o allu ymenyddol a’i droi i’w byd eu hunain yn dangos pa mor ddiffygiol yw’r persbectif fetropolaidd ac yn tanlinellu gwerth gweld diwylliant o safbwynt y ‘frontier’ diwydiannol …”

Felly, beth am y Cymoedd heddiw, cymuned lofaol hanesyddol heb lo? Wel, yn syml, mae pobol y Cymoedd yn amsugno Cymru, tra bod gweddill Cymru yn amsugno’r Cymoedd. Yn rhifyn nesaf Agenda (cylchgrawn y Sefydliad), byddwn yn adrodd am ymchwil ddiddorol iawn a wnaed yng Nghaerffili sy’n dangos mai’r rheswm pennaf o lawer pam fod rhieni Saesneg eu hiaith yn anfon eu plant i ysgolion cyfrwng Cymraeg yw eu hawydd i uniaethu â diwylliant Cymru. Ac, wedi’r cyfan, onid yw Cymru gyfan wedi mabwysiadu rygbi yn gêm genedlaethol iconig? Efallai bod Cymru gyfan yn ‘frontier’ diwydiannol.

Mae gan Golwg360 gytundeb i gyhoeddi erthyglau achlysurol o wefan y Sefydliad Materion Cymreig. Mae fersiwn ychydig llawnach o’r erthygl hon ar www.clickonwales.org/2010/10/the-valleys-as-an-industrial-frontier

Mae Dylan Iorwerth yn dyfalu na fydd David Cameron yn poeni gormod am gwynion o annhegwch…

Go brin eu bod nhw wedi cynllunio’r peth yn union fel hyn … er hynny, fydd David Cameron a George Osborne ddim yn poeni gormod am yr helynt tros fudd-dal plant.

Ar lawer ystyr, mi fyddan nhw’n hapus efo llawer o’r sylw. Wrth baratoi am doriadau sydd, yn ôl llawer o arbenigwyr, am effeithio’n waeth ar yr anghenus na neb arall, tydi sôn am annhegwch at y mwy cefnog ddim yn broblem fawr.

A dweud y gwir, wrth feddwl am gadw’r Democratiaid Rhyddfrydol yn hapus ac am greu lle i fynd ymhellach efo toriadau mewn budd-daliadau cyffredinol, dydi hyn ddim yn ddrwg i gyd o bell ffordd, iddyn nhw.

Wedi’r cyfan, cyn yr etholiad, y cyhuddiad mawr yn erbyn Cameron ac Osborne oedd mai toffs ysgol fonedd oedden nhw, heb unrhyw gliw am ffordd o fyw pobol llai lwcus na nhw.  Yn y cyd-destun hwnnw, tydi “Cameron yn cicio’r cefnog” ddim yn swnio cynddrwg.

Mae’n swnio’n well fyth o gofio bod blynyddoedd i fynd, fwy na thebyg, tan yr etholiad nesa’ ac, erbyn hynny, mi fyddan nhw’n anelu at dorri trethi’r dosbarth canol ymhell y tu hwnt i werth y budd-dal plant.

Y pryder mwya’

Mi ddangosodd Cameron ddoe beth ydi’i bryder mwya’ – yr anghydfod o fewn ei blaid ei hun ac, yn benodol, yng nghynteddau’r gynhadledd ym Mirmingham. Y peth ola’ y mae eisio ydi derbyniad llugoer y prynhawn yma.

Felly, a bod yn sinigaidd, dyna oedd nod y cyhoeddiad brysiog ddoe am roi mantais treth i barau priod – tawelu’r Torïaid selog. Does dim manylion nac addewid clir, ond roedd yn creu sŵn bach cymodlon ac yn cynnig ychydig o fwythau.

Mwy peryglus i’r ddau arweinydd ydi’r anniddigrwydd amlwg ymhlith rhai o’r Cabinet. Roedd wyneb yr Ysgrifennydd Cartref, Theresa May, ar Newsnight neithiwr yn ddigon i ffrio wy heb gymorth padell a’i gwefusau’n debyg iawn i ben ôl yr iâr ar ôl dodwy.

Mi fydd Cameron ac Osborne wedi colli pwyntiau ymhlith rhai o’u cydweithwyr tros hyn ac mi fyddan nhw’n gwybod bod angen cadw cefnogaeth ar gyfer brwydrau’r dyfodol. Ond anhwylustod ydi peth felly yn fwy nag argyfwng.

Dydi hyn ddim yn debyg i dreth 10c Gordon Brown. Mi fydd hi’n anodd cael llawer o benawdau am galedi ymhlith pobol sy’n ennill mwy na £44,000 y flwyddyn ac mae egwyddor ‘budd-dal i bawb’ yn un anodd i godi stêm poblogaidd drosti.

Mewn ffordd arall, mi allai hyn wneud lles i Cameron ac Osborne. Maen nhw wedi cael gwers fach finiog a chynnar … a dyna’r math mwya’ defnyddiol.