Wrth i Fwrdd yr Iaith gondemnio’r Llywodraeth yn Llundain am fod yn “sarhaus” wrth ddelio gyda’r sianel Gymraeg, mae Dylan Iorwerth yn ceisio pwyso a mesur y sefyllfa ddiweddara’ …

Un dyn sydd wedi ennill yn glir yn holl saga S4C, a’r Ysgrifennydd Diwylliant, Jeremy Hunt, ydi hwnnw.

Mae wedi llwyddo i wneud dau beth yn effeithiol – torri gwariant ei adran a thanseilio Awdurdod S4C.

O ran ei sgôr ar lechen George Osborne, y Canghellor, mae Jeremy Hunt wedi torri llawer mwy na 24% ar S4C. Trwy drosglwyddo’r rhan fwya’ o’r cyfrifoldeb i’r BBC, mae’n cael gwared ar tua £90 miliwn y flwyddyn oddi ar lyfrau ei adran. Seren aur i Jeremy.

Mae hefyd wedi mynd tros ben, rownd a rhwng coesau Awdurdod S4C ar ôl iddyn nhw ei gythruddo sawl gwaith – tros ymddiswyddiad/sacio Iona Jones, tros  ddweud nad oedd ganddo’r hawl i dorri eu harian o gwbl ac, mae’n ymddangos, am ei fod yn eu hamau o ollwng gwybodaeth i’r cyhoedd.

Yn y cyd-destun hwnnw, mi fydd mynd am Adolygiad Barnwrol wedi ei wylltio’n waeth fyth. Efallai bod Awdurdod y Sianel yn teimlo bellach nad oes ganddyn nhw ddim i’w golli … ond mae’n anodd gweld fod llawer i’w ennill chwaith.

Os byddan nhw’n llwyddo gydag Adolygiad, mi fydd y Llywodraeth yn mynd yn eu blaenau i gyflawni’n union yr un peth mewn ffordd arall. Os collan nhw, mi fyddan nhw’n wannach nag erioed ac yn gorfod ymddiswyddo.

Beth ddigwyddodd?

Nid fod dim o hyn yn awgrymu fod penderfyniad yr Ysgrifennydd Diwylliant yn un cywir ac mae’r gwahanol ddogfennau’n dangos yn weddol glir beth ddigwyddodd. Mae dilyn beth sydd wedi’i ddweud wrth pwy fel dilyn cliwiau i ddatrys trosedd.

Mae’n dweud dau beth yn ei lythyr at y BBC nad yw’n eu dweud yn ei lythyr at S4C (gweithred ryfedd iawn gan Ysgrifennydd Gwladol, ond dyna ni). Un yw mai BBC Alba – gwasanaeth Gaeleg yr Alban – yw’r model a’r llall yw y gall y BBC dynnu’n ôl o’r trefniant a cholli £76 miliwn o’r drwydded deledu.

Felly, dyma be ddigwyddodd yn y cyfarfod rhwng yr Ysgrifennydd a Chadeirydd Ymddiriedolaeth y Bîb …

Jeremy Hunt: Ti ddim eisio talu am drwydded deledu hen gojars nacwyt? Reit, felly, mi dorra’ i £76 miliwn oddi ar bres y drwydded deledu a’u rhoi nhw i S4C.

Michael Lyons: Yr uffar bach slei. Oes gen i ddewis?

JH: Nacoes.

ML: Reit, ar un amod.

JH: Ie?

ML: Ein bod ni’n cael llais yn rhedeg y sianel.

JH: Ar bob cyfri. Sgen ti syniad sut?

ML: Wel mae yna rywbeth o’r enw BBC Alba yn y gogledd yn rhywle.

JH: Os ydio’n ddigon da iddyn nhw … Grêt!

ML: Oes angen trafod efo pobol Cymru.

JH: Pwy? Oes angen trafod efo BBC Cymru?

ML: Pwy?

A be ydi’r canlyniadau?

Nid fod hyn i gyd, o angenrheidrwydd, yn golygu fod y penderfyniad yn un drwg. Ond doedd dim paratoi ar ei gyfer a does neb yn siŵr sut y bydd yn gweithio – mae Menna Richards, pennaeth y BBC yng Nghymru wedi  dweud fod angen gwaith mawr i sefydlu trefn.

Mi ddywedodd hefyd bod y BBC wedi cytuno i “helpu” S4C. Go brin mai dyna oedd ym meddwl Michael Lyons – roedd yn ffordd o golli arian heb frifo cymaint ag ambell ddewis arall. Trwy hyn, mi fydd y BBC yn gallu cadw rhai adnoddau a fyddai wedi mynd fel arall.

Ar ôl dweud hynny, mi allai’r BBC helpu i dorri ar rai o gostau S4C trwy rannu rhai elfennau o’r gwaith. Ond y cwestiwn mawr sy’n aros ydi annibyniaeth S4C – o dan fodel Alba, mi fydd yr Awdurdod yn annibynnol, ond fydd y sianel ddim.

Mi fydd y Llywodraeth yn gwadu hynny a’r BBC hefyd, o bosib. Ond os ydi’r sianel am fod yr un mor annibynnol ag o’r blaen be ydi’r pwynt o greu trefn newydd gymhleth, anhylaw sy’n creu sgôp ar gyfer ffraeo a gwastraffu amser ar ddadlau?

Yr unig bwynt ydi … ewch yn ôl i ddechrau’r pwt yma o erthygl.

Ymddengys bod Jeremy Hunt wedi anwybyddu nid yn unig Llywodraeth Cymru ond ei blaid yng Nghymru hefyd. Mae llythyron gan Nick Bourne at y Gweinidog Diwylliant wedi gwneud ei ffordd i swyddfa’r wasg yn y Cynulliad. Ar 9 Medi ac eto ar 18 Hydref ysgrifenodd Nick Bourne at Jeremy Hunt yn ymbil arno i warchod cyllideb S4C gymaint ag sy’n bosibl.

Mae llythyr Medi 9 yn gofyn i Jeremy Hunt ystyried yr angen i gael darlledwr cyfrwng Cymraeg hyfyw ar y teledu ac yn ei atgoffa o waith y Ceidwadwyr yn gwarchod “un o’n hieithoedd brodorol” a bod arbedion mewn sefydliadau bach yn anodd. “I understand the difficulties and I understand that some savings may be required but the Welsh Conservatives have always been supportive of S4C and will continue to be supportive.”

Mae ebost 18 Hydref lawer yn gryfach yn gofyn am:

1. Statws arbennig i S4C gan DCMS i sicrhau bod lleihad yng nghyllideb S4C yn llai na’r toriadau yn yr adran yn gyfangwbl.

2. Arolwg i Awdurdod S4C yn cwmpasu pob agwedd o lywodraethiant, rheoli, y drefn gomisiynu ac atebolrwydd.

3. Yr arolwg i gynnwys ystyriaeth o drosglwyddo cyfrifoldeb dros S4C i’r Cynulliad, gan fod cyfrifoldeb dros yr iaith Gymraeg wedi ei drosglwyddo i’r Cynulliad eisoes.

Rhy ychydig, rhy hwyr? Penderfyniad munud olaf oedd trosglwyddo cyllideb S4C draw i’r BBC; trwy wasanaeth newyddion y BBC y clywodd Cadeirydd yr Awdurdod, John Walter Jones am y cynllun yn y lle cyntaf, ddaeth galwad Jeremy Hunt i’r Cadeirydd ddim tan ar ôl i’r newyddion dorri. Mae’n ergyd i’r Ceidwadwyr Cymreig bod Jeremy Hunt wedi diystyru llythyron Nick Bourne. Mae’n amlwg o’r llythyron nad dyma’r unig ddau mae Nick Bourne wedi bod yn eu hanfon i San Steffan ar S4C. Dysgeidiaeth Bourne “in action” ys gwede nhw. Ydy hi felly’n ddysgeidiaeth lwyddiannus?

Adran Ddiwylliant San Steffan fydd yn pennu cyllideb S4C o hyn ymlaen, mae’r cyswllt â chwyddiant yn cael ei dorri. Mae hyn er mwyn “gwella effeithlonrwydd a thryloywdeb” ac yn rhan o goelcerth o gwangos gan glymblaid y Ceidwadwyr a’r Democratiaid Rhyddfrydol. O’r datganiad:

“The Broadcasting Act 1990 (as amended) includes a provision that S4C will funded at the level it was in 1997, then increased annually by the amount of the Retail Price Index.  The Government considers that this is unsustainable in the current financial climate and intends to change it so that the Secretary of State will determine the level of funding.”

Fel mae Gweinidog Treftadaeth yn dweud yn Golwg wythnos diwethaf y broblem gyda Jeremy Hunt ac S4C yw nad yw pwysigrwydd y sianel i’r Cymry Cymraeg ym mhrofiad y Gweinidog Treftadaeth San Steffan. Y llinell gan adran Alun Ffred heddiw yw:

“Rydyn ni’n siomedig iawn gyda’r penderfyniad heddiw i newid trefniadau ariannu S4C. Cafodd y rhain eu gosod trwy statud i sicrhau sefydlogrwydd ac annibyniaeth hirdymor y sefydliad.

“Ni ddylai’r Adran Ddiwylliant, y Cyfryngau a Chwaraeon anwybyddu ei hymrwymiadau statudol tuag at y sianel nag anghofio bod S4C yn ddarlledwr gwasanaeth cyhoeddus, nid yn Adran y Llywodraeth neu gorff llywodraethol anadrannol.

“Dylid trin S4C yn yr un ffordd â darlledwyr gwasanaethau cyhoeddus eraill o ran y trafodaethau ynglŷn â’i dyfodol hirdymor a chyllido.

“Mae gan S4C ran allweddol i’w chwarae i sicrhau bod yr iaith Gymraeg yn parhau i ffynnu.  O ran hyn, nid darlledu’n unig yw ei swyddogaeth.

“Rydyn ni’n annog y llywodraeth i ymgymryd ag adolygiad llawn o drefniadau ariannu a gweithredu S4C iddyn nhw wneud penderfyniadau sy’n ystyried dyfodol hirdymor y sianel.”

DIWEDDARIAD: Ymateb S4C

“Ers 1982 mae ariannu S4C wedi cael ei ymgorffori mewn statud. Mae’r cysylltiad statudol yma wedi sicrhau sefydlogrwydd hir-dymor ac annibyniaeth olygyddol S4C, tra hefyd yn diogelu’r sianel rhag ymyrraeth wleidyddol. Darlledwr gwasanaeth cyhoeddus yw S4C nid Adran o’r Llywodraeth. Dylid ymdrin â S4C yn yr un modd a darlledwyr gwasanaeth cyhoeddus eraill ac i’r un amserlen.

“Drwy symud i sefyllfa lle mae’r Ysgrifennydd Gwladol yn penderfynu’r lefel o ariannu, mae’n hanfodol fod yr egwyddor a sefydlwyd ers blynyddoedd o weithredu annibynnol gan ddarlledwyr gwasanaethau cyhoeddus yn dal i gael ei diogelu.

Wrth gwrs, dylai’r cyhoeddiad heddiw gael archwiliad seneddol llwyr a phriodol.

“Mae S4C eisoes wedi cynnig i’r Adran Ddiwylliant, Cyfathrebu a Chwaraeon fod Awdurdod y Sianel yn cynnal adolygiad llwyr o’i gweithgareddau.

“Cred S4C ei bod yn hanfodol sicrhau gwasanaethau darlledu yn yr iaith Gymraeg i’r dyfodol.”