Y Tri Ymgeisydd
Anna Glyn sy’n blogio’n fyw i Golwg 360 o ganol y cyffro yng Ngwesty Dewi Sant, Caerdydd

17.00 Diwedd ar y dyfalu, diwedd ar yr ymgyrchu, ac mae pawb yn ei throi hi am adre. Ac ymlaen a Leanne Wood nawr i baratoi ei haraith fawreddog ar gyfer Cynhadledd Wanwyn y blaid penwythnos nesaf, lle bydd hi’n annerch aelodau Plaid Cymru fel eu harweinydd newydd.

15.54 Dafydd Elis Thomas yn dweud mai “un uchelgais ar ol gen i yw mod i eisiau bod yn weinidog yn Llywodraeth Cymru, dw i eisiau bod yn weinidog yn llywodraeth Leanne Wood’ – ac yn cofleidio Leanne Wood.

Helen Mary yn cloi yr areithiau gan ddweud bod heddiw ddim wedi bod yn benderfyniad hawdd i’r aelodau. “Dechrau newydd i’r blaid heddiw, dechrau newydd i Gymru heddiw. Let’s hear it for Leanne,” meddai.

15.51 Leanne Wood wedi gwneud araith fer iawn yn sil ei buddugoliaeth, y dyrfa yn curo dwylo a sefyll ar eu traed i groesawu eu harweinydd newydd.

Elin Jones wedi llongyfarch Leanne Wood, Dafydd Elis Thomas yn dweud bod y blaid wedi “ethol ffeminydd o’r adain chwith.”

15.41 Leanne Wood wedi ennill.

15.41 Dafydd Elis Thomas allan yn y rownd gyntaf: Dafydd El- 1278, Elin- 1884, Leanne- 2879. Dwy ar ol felly – a chystadlaeuaeth am yr ail bleidlais.

15.40 Rhuanedd Richards yn siarad nawr – hi fydd yn gwneud y cyhoeddiad.

15.39 Y tri ymgeisydd, Elin Jones, Dafydd Elis Thomas a Leanne Wood newydd ddod i flaen yr ystafell.

15.38 Y gynulleidfa ar eu traed wrth i Ieuan Wyn Jones gloi ei araith ac yn clapio’n frwd.

15.35 Ieuan Wyn Jones yn dweud bod “heddiw yn ddiwrnod arbennig iawn yn hanes Plaid Cymru.” Dweud bod arwain y blaid yn “swydd go arbennig.” Dweud bod heddiw’n gyfle i ethol nid yn unig arweinydd y blaid, ond prif weinidog i Gymru.

15.34 Ieaun Wyn Jones yn dechrau siarad nawr, yn siarad am y tro olaf fel arweinydd Plaid Cymru.

15.33 Helen Mary yn dweud ei bod hi’n falch bod yr ymgyrch wedi bod yn un agored. ‘Edrych ymlaen at y camau nesaf.’ Ac yn diolch i’r arweinydd Ieuan Wyn Jones – sy’n denu clap gan y gynulleidfa

15.31 Helen Mary Jones yn siarad. Yn diolch i’r staff am gyfri y pledleisiau ac yn diolch i’r Prif Weithredwr

15.29 Y rhai fu’n cyfri newydd gerdded i mewn i’r ystafell a Helen Mary Jones wedi gofyn i bawb gymryd sedd.

15.26 Rhuanedd Richards, Prif Weithredwr y Blaid yn ystafell y cyhoeddiad – cyhoeddiad ar fin dod felly.

15.19 Prawf sain newydd gael ei wneud ar y meic – y cyhoeddiad yn agosau. Ieuan Wyn Jones fydd yn siarad gyntaf yn ol pob son – a Rhuanedd Richards, Prif Weithredwr y Blaid, yn gwneud y cyhoeddiad wedyn.

15.18 Sibrydion cryf nad oes yr un o’r tri ymgeisydd wedi ennill dros 50% o’r bleidlais yn y rownd gyntaf, ac y bydd hi’n mynd i’r ail bleidlais – gyda’r ras wedyn rhwng dau. Yn ol un ffynhonnell mae pentwr pleidleisiau Leanne yn edrych yn addawol ar hyn o bryd.

Y dyrfa ddisgwylgar...
15.16 Disgwyl cyhoeddiad mewn 10 munud erbyn hyn, ac mae’r ystafell yn llenwi.

15.13 Mae Leanne Wood a Dafydd Elis Thomas newydd fynd i mewn i’r ystafell gyfri. Mwy a mwy o bobl yn ymgynull yn yr ystafell arall, lle y bydd y cyhoeddiad.

15.06 Ar ol y sibrydion ei bod hi’n y cyffuniau, Leanne Wood wedi ymddangos yn ystafell y cyhoeddiad, yn gwisgo ffrog goch a siaced frown, a gwen digon nerfus.

15.01 Aelodau Cymdeithas yr Iaith wedi cyrraedd – Menna Machreth yn eu plith. Mae nhw yn gefnogol iawn i ymgyrch Leanne Wood.

Paratoi'r camerau...
Y camerau teledu yn cael eu gosod nawr – awyrgylch disgwylgar iawn.

14.52 Son nawr y gallai’r cyhoeddiad cyntaf ddigwydd o fewn 20 munud…

14.49 Y gerddoriaeth gefndir yn y stafell lle y bydd y cyhoeddiad – un o ganeuon Stevie Wonder: ‘Signed, Sealed, Delivered, I’m yours!’

14.46 Ieuan Wyn Jones wedi cyrraedd – y dyn sydd wedi arwain Plaid Cymru am dros ddegawd, ond sy’n paratoi at drosglwyddo’r awenau i’r arweinydd newydd y prynhawn yma. Mae wrthi’n siarad gyda newyddiadurwyr nawr, edrych yn ddigon hamddenol.

14.38 Gareth Llewellyn o dim ymgyrchu Leanne Wood yn cario’i gamera – gobeithio cael llun buddugoliaethus y prynhawn yma?

14.36 Fe fydd hi yn ddiddorol cael gwybod pa etholaethau sydd wedi pledleisio ar gyfer yr ymgeiswyr. Mae yna gynnydd wedi bod yn nifer yr aelodau – mwy nag ugain y cant, a’r cynnydd mwyaf yn ol bob son yng Ngheredigion, etholaeth Elin Jones. Mae son hefyd bod rhai etholaethau oedd yn gefnogol i ymgyrch Simon Thomas yn wreiddiol wedi troi at Dafydd Elis-Thomas, wedi i Simon gamu o’r ras a rhoi ei gefnogaeth i Elin Jones.

14.32 Tim ymgyrch Leanne Wood newydd gerdded i mewn. Mae’n edrych yn debygol bod cyhoeddiad ar y gorwel, ond does dim arwydd swyddogol o hyn eto.

14.30 Mae Bethan Jenkins AC newydd gyrraedd – cefnogwraig frwd i ymgrych Leanne Wood.

14.28 Son bod Elin Jones wedi cyrraedd erbyn hyn… Sy’n cwblhau trindod yr ymgeiswyr: Dafydd Elis-Thomas, Leanne Wood ac Elin Jones.

Dafydd Elis Thomas

14.15 Mae Dafydd Elis-Thomas newydd gyrraedd y Gwesty – yn gwisgo siwt, yn edrych yn hamddenol iawn, ac yn sgwrsio gyda’r cyn-AC Owen John Thomas. Mae son bod Leanne Wood yn y cyffuniau hefyd. Dim golwg o Elin Jones eto…

14.04 Does dal ddim son ynglyn a faint o aelodau sydd wedi pledleisio yn y ras am arweinyddiaeth Plaid Cymru – ond mae’r disgwyliadau’n uchel ar ol ymgyrch lwyddiannus i ddenu dros 1,500 o aelodau newydd i’r blaid erbyn diwedd mis Ionawra, gyda’r addewid y cai pob un oedd yn ymaelodi cyn 26 Ionawr fwrw pleidlais am yn y ras am yr arweinydd newydd.

13.47 Mae mwy o brysurdeb i’w weld yn ystafell y cyhoeddiad erbyn hyn, gyda gwleidyddion ac aelodau’r wasg yn dechrau tyrru i mewn – y son diweddaraf yw y gallai’r cyhoeddiad ddod tua 3pm.

Ym mis Chwefror fe gafwyd hystings ar draws Cymru. Dyma oedd cyfle y tri ymgeisydd i osod eu stondin. Annibyniaeth oedd un o’r pynciau mawr yn ol bob son. Disgrifiad un person o’r tri ymgeisydd ar ol eu gwylio yn yr hystings oedd ‘hogan ysgol, boring a thrahaus’. Dw i’n siwr bod yn bosib i chi ddyfalu pa ddisgrifiad oedd yn berthnasol i pa wleidydd! Fe gafwyd hystings cyhoeddus yn yr union westy yma – Gwesty Dewi Sant. Mi oedd hwn yn gyfle i’r wasg ac i’r cyhoedd fynychu. I weld mwy am fy argraffiadau i am y noson darllenwch yma: Hystings Plaid Cymru.

Yng nghanol yr ymgyrchu dros yr wythnosau diwethaf, mae llawer o sylw wedi cael ei roi i argraffiadau’r bwcis o’r ras am arweinyddiaeth Plaid Cymru. Wrth siarad gyda Golwg 360 ddoe, roedd cwmni betio Paddy Power dan yr argraff mai “trwch blewyn” oedd ynddi.
“Elin Jones yw’r bet poblogaidd gyda’r punters,” meddai Paddy Power. “Yn ôl y betio, dylai Elin Jones fynd â hi o drwch blewyn, ond mae’n llawer rhy agos i ddweud gyda sicrwydd.” Caeodd y bwcis gydag Elin Jones yn dal ar y brig, gydag ods o 13/10, tra bod Leanne Wood yn ail, gydag ods o 7/5, a Dafydd Elis Thomas yn drydydd gydag ods o 9/4.

Mae 25 o bobol wrthi’n cyfri, sy’n cael ei gynnal mewn ystafell ar wahan i’r man lle bydd y cyhoeddiad yn cael ei wneud yn ddiweddarach.

Diwedd Ionawr oedd y dyddiad cau er mwyn yr enwebiadau gyda llaw, pedwar ymgeisydd rhoddodd eu henwau ymlaen – Leanne Wood, Dafydd Elis-Thomas, Simon Thomas ac Elin Jones. Ond fe dynnodd Simon Thomas ei enw yn ol yn ddiweddarach, a rhoi ei gefnogaeth i Elin Jones.

Fe ddywedodd y ddau ar y pryd y byddai Simon Thomas yn dod yn ddirprwy pe byddai Elin Jones yn ennill. Ond fe gafwyd sylwadau pigog i’r syniad yma gan ymgeisydd arall, Dafydd Elis-Thomas. “Fyswn i yn meddwl ei bod hi’n bwysig iawn cael dirprwy o rhywle gwahanol. Dw i yn byw ym Mro Morgannwg ac yn Eryri, yn cynrychioli Gwynedd. Ac felly mae’n bwysig iawn bod yna ddirprwy yn dod o rywle arall yng Nghymru.”

13.24 Mae hi yn dal i fod yn ddistaw iawn yma ar hyn o bryd, dim ond llond llaw o newyddiadurwyr ac ambell i wleidydd yn trafod dros goffi.

Yr Ymgeiswyr
Mae hi dal yn gyfnod dyfalu mawr pwy fydd yn mynd a hi heddiw, gyda’r bwcis a’r pyndits gwleidyddol yn gytun nad oes un ymgeisydd o’r tri – Elin Jones, Leanne Wood, a Dafydd Elis-Thomas – yn edrych fel enillydd clir.

Mae Jonathan Edwards, Aelod Seneddol Dwyrain Caerfyrddin a Dinefwr yma hefyd. Mae o wedi datgan ei gefnogaeth at Leanne Wood gan ddweud wrth Golwg360 mai hi ‘yw’r un fi’n uniaethu gyda fwyaf.’

13.12 Mae’r cyfri’n mynd yn gyflym yn ol pob son, ond maen nhw’n benderfynol o gadw pethau’n dawel nes daw’r cyhoeddiad swyddogol – gyda phob un yn y cyfri wedi gorfod ildio’u ffonau symudol cyn mynd i mewn.

Does dim son am y tri ymgeisydd hyd yn hyn, ond mae Jill Evans, Owen John Thomas a Joycelyn Davies eisoes wedi cyrraedd.

Mae rhai gefnogwyr yr ymgeiswyr eisoes yn y Gwesty, gan gynnwys y cyn-ymgeisydd sydd bellach wedi rhoi ei gefnogaeth i Elin Jones, Simon Thomas.

Yr ystafell yn barod...
Wrth i aelodau Plaid Cymru ddechrau cyrraedd Gwesty Dewi Sant yng Nghaerdydd ar gyfer y cyhoeddiad hollbwysig y prynhawn yma, mae darogan y gallai’r cyhoeddiad hwnnw gael ei wneud yn gynt na’r disgwyl. Roedd rhybudd y bore ‘ma y gallai hi fynd yn noson hwyr, ond erbyn hyn mae darogan y gallai pethau ddechrau symud mor gynnar â 2.30pm.

Y tri ymgeisydd
Anna Glyn fu’n mynychu hystings Plaid Cymru yng Nghaerdydd nos Fawrth gan roi ei barn hi am y tri ymgeisydd am arweinyddiaeth y blaid…

Hogan ysgol, boring a thrahaus. Dyna ddisgrifiad un person fues i’n siarad efo fo o’r tri ymgeisydd am arweinyddiaeth Plaid Cymru ar ôl eu gweld nhw’n perfformio yn ystod un o’r hystings.

Chydig yn gignoeth efallai, ond does dim angen athrylith i ddyfalu p’run oedd p’run. Tan neithiwr, dim ond aelodau y blaid oedd wedi cael mynychu’r hystings led led Cymru. Ond gyda’r cyfle yn codi i’r wasg fynd i’r un yng Ngwesty Dewi Sant ym Mae Caerdydd  doedd dim angen gofyn ddwywaith.

Mi oedden ni i gyd yno yn barod gyda’n camerâu a’n llyfrau nodiadau i gofnodi pob manylyn. Oce, mi oedd rhai gwleidyddion yno, timau y tri ymgeisydd a phobl bwysig y sefydliadau. Ond mi roedd Joe Bloggs yn llenwi’r seddi hefyd, y lle dan ei sang ac mi o’n i yn synnu faint o wynebau ifanc oedd yno.

Roedd na ryw awyrgylch ddisgwylgar cyn i’r mân siarad dawelu. Dechrau fel mae nhw yn gwneud yn America gyda’r araith agoriadol a phodiwm yr un i’r ymgeiswyr. Dafydd Êl yn cyfeirio at y Cynulliad ac yn dweud rhyw jôc neu ddwy.

Elin Jones wedyn yn sôn am annibyniaeth yn yr ail frawddeg. Defnyddio dipyn o Saesneg, er mwyn trio pwysleisio bod ei hapêl hi yn ymestyn ymhellach na joscins Ceredigion efallai?

A Leanne Wood yn ei gwneud hi yn glir mai sosialwraig yw hi trwy gyfeirio at y bancwyr drwg yn y Ddinas. Ac ymlaen at y cwestiynau.

Cwestiynau

Roedd y cwestiynau wedi eu trefnu ymlaen llaw er mawr siom i un gŵr ar y diwedd oedd yn daer eisiau gofyn ei gwestiwn o. Er mor slic oedd y paratoadau tu ôl i’r llenni allwch chi ddim paratoi ar gyfer popeth!

Addysg, annibyniaeth, blaenoriaethau oedd y rhai disgwyliadwy. Ond fe gafwyd perl o gwestiwn gan un fenyw yn y gynulleidfa. A dweud y gwir mi oedd o mor dda nes i fi ddiawlio’n hun mod i ddim wedi meddwl ei ofyn wrth eu cyfweld fesul un yn y gorffennol.

Beth fyddech chi ddim yn fodlon cyfaddawdu, hyd yn oed os y byddai hynny yn golygu colli yr arweinyddiaeth? Neu rhywbeth felly oedd y cwestiwn. Does dim angen cyfaddawdu, oedd ateb Elin Jones am fod yr hyn mae hi yn gredu ynddo yn egwyddorion sydd i’w gweld yn y Blaid.

Heddwch oedd ateb Greenpeace Leanne Wood. A dyma oedd cyfle Dafydd Êl i dawelu’r rhai hynny sydd wedi ei gyhuddo o fod yn rebel o fewn y blaid a pheidio a dilyn y lein swyddogol am ynni niwclear. Oedd , mi oedd o wedi cefnogi atomfa Trawsfynydd ac o blaid Wylfa B. Ond doedd o ddim yn tynnu’n groes, meddai , oherwydd ni fyddai o am weld datblygiadau fel hyn mewn ardaloedd eraill yng Nghymru.

Adele

Roedd y rownd o gwestiynau bachog ymhlith y mwyaf diddorol gydol y noson, gyda’r cwestiynau yn datgelu mwy na’r disgwyl am y gwleidyddion. Y peth gorau i ddod o Gymru? Cig oen, meddai Leanne Wood, llais Richard Burton meddai Dafydd Êl. Yn ôl ymateb y gynulleidfa ateb Elin Jones oedd yn plesio orau – dŵr.  Pwy ddylai ennill gwobr yn y Brits? Mi fyddai rhywun yn disgwyl i’r ferch o’r Cymoedd serennu yma gan mai apelio at yr ifanc y mae hi, yn ôl llawer. Ond doedd hi ddim hyd yn oed yn gwybod beth oedd y Brits heb sôn am y bandiau mwyaf hip a cŵl y dyddiau yma! Ar ôl ychydig o help gan Helen Mary fe ddywedodd hi’r ateb cywir, Adele. Ail adrodd hynny wnaeth Dafydd Êl tra roedd Elin Jones yn amlwg wedi gwneud ei gwaith cartref gan ddweud mai Adele oedd yn siŵr o ennill ar ôl iddi wneud cystal yn y Grammys ryw wythnos yn ôl.

Ymateb cymysg

Fe gafwyd digon o chwerthin yng Ngwesty’r Dewi Sant ond cymysg oedd y farn wrth i mi holi hwn a llall ar ddiwedd y noson. Rhai yn daer mai Dafydd Êl ydy y boi iawn – yr un efo gravitas. Eraill yn danbaid dros Leanne.

“Ydy hi ddim yn rhy naїf?” gofynnais. “Mae’n rhaid i ti fod yn naїf i fod yn wleidydd neu fysa nhw ddim yn cyflawni dim byd,” oedd yr ateb.

Un yn dweud mai ras rhwng y ddwy ferch fydd hi yn bendant tra bod un arall yn dweud mai’r cwestiwn pwysig ydy pwy fydd yr un gorau i herio Carwyn Jones? Wn i ddim. Mae’n rhaid cyfaddef mod i yn ffeindio fy hun yn talu sylw pan oedd yr hen ben yn siarad. Mae ganddo fo’r presenoldeb hwnnw. Ond pa mor bwysig ydy hynny mewn gwirionedd?  Ai dyn ddoe ydy o? A beth am Elin Jones? Hi oedd yr unig un gafodd chwerthiniad a chymeradwyaeth wrth ymateb i gwestiwn.

Elin yw’r un mae mwyafrif gwleidyddion ei phlaid yn ei gefnogi ac fel Gweinidog yn y Llywodraeth Glymblaid o’r blaen roedd hi yn cyflawni pethau a ddim ofn mynd i’r afael â phynciau dadleuol  – megis moch daear. “Dw i yn fwy na phâr saff o ddwylo,” oedd ei phle.

Ac wedyn Leanne Wood. Merch o’r Rhondda. Oes  angen gwaed newydd ar y blaid? Ffordd i apelio tu allan i’r cadarnleoedd? Paratoi’r ffordd ar gyfer y Meseia? Wyddoch chi be, dw i’n falch mod i ddim yn aelod, neu, wir yr, mi fyswn i yn y bocs pleidleisio yn pendroni am oriau!

Rwy’n hoff o ymweliadau Eleanor Burnham â fy swyddfa i. Mae hi wastad yn chwyrlio i fewn mor gyflym ag y mae hi’n chwyrlio allan ond tra’u bod hi gyda ni mae wastad rhyw stori ganddi am safon trenau rhwng Wrecsam a Chaerdydd, ei chanu operatig dihafal neu rhyw saga wych. Rwy yr un mor hoff o ymweliadau David Melding, sy’n llawn athroniaeth fel y mae Eleanor yn llawn trenau. Mae yna bosibilrwydd cryf na fydd yr ymweliadau yma’n digwydd wedi Mai 2011.

Mae’r tebygrwydd o ymweliad gan Eleanor fel AC yn isel tu hwnt. Fel sy’n wybyddus i ni oll, mae hi wedi cael yr ail safle ar restr ranbarthol y Democratiaid Rhyddfrydol yn y gogledd. Digon posibl y bydd ymweliadau Aled Roberts yr un mor ddifyr â rhai Eleanor ond efallai na fyddan nhw’n digwydd chwaith. Na, nid achos na fydd Aled eisiau taro mewn (pwy na fyddai eisiau taro mewn?!!) ond na fydd e chwaith yn cael ei ethol. 15,274 o bleidleisiau, neu 7.8% o’r bleidlais gafodd y Democratiaid Rhyddfrydol yng ngogledd Cymru yn 2007. Ddim rhy bell tu ôl iddyn nhw’r oedd y BNP gyda 9,986 ac UKIP ddim llawer pellach eto gyda 8,015. Gyda’i gilydd, roedd ganddyn nhw fwy o bleidlais na’r Democratiaid Rhyddfrydol. Yn hyn o beth, dyw arolwg barn diweddara ITV ddim yn argoeli’n dda iddyn nhw. Dim ond 9% o’r 1,012 holwyd ddywedodd y bydden nhw’n pleidleisio dros y Democratiaid Rhyddfrydol fel ymgeiswyr rhanbarth a dim ond 5% o’r 210 holwyd yng Ngogledd Cymru sy’n bwriadu cynnig eu pleidlais iddyn nhw. Mae’n argoeli’n dalcen caled i hyd yn oed Aled Roberts gymeryd ei le ar y meinciau melyn ym Mae Caerdydd, heb sôn am Eleanor B.

Wedyn David Melding. Sefyllfa ryfedd iawn, iawn sydd ganddo fe. Mae wedi ei ddisodli’n ddiseremoni o frig rhestr ei blaid gan Andrew RT Davies (Swop -RT oedd arfer bod yn #2). Er mwyn i Melding ennill ei le yn y Cynulliad mae angen iddo fe sicrhau nad yw Angela Jones-Evans yn cipio’r Fro oddi wrth Jane Hutt. Os yw e’n dymuno iddi hi gael ei chyfle yn y Cynulliad yna mae angen iddo fe obeithio y bydd Julie Morgan yn ennill Gogledd Caerdydd oddi wrth Jonathan Morgan sy’n AC ers 1999 hefyd (dechreuodd e ar y rhestr rhanbarth cyn ennill Gogledd Caerdydd oddi wrth Lafur yn 2007). Achos os yw’r Ceidwadwyr yn ennill mwy o seddi etholaethol yn rhanbarth Canol De Cymru, fydd dim lle i #2 y rhestr. Cymhleth? Peidiwch â sôn.

Dyw Llafur ddim wir yn dod mewn iddi lle mae rhestrau rhanbarthol yn y cwestiwn -maen nhw’n ennill cymaint o seddi etholaethol fel mai cyfyngedig yw eu cynrychrychiolaeth ranbarthol nhw ag eithrio yn y canolbarth. Mae un newydd da o du rhestrau rhanbarthol Plaid Cymru os ydych chi’n credu mewn cynrychiolaeth gyfartal o ran y rhyw. O’r tair rhestr rhanbarthol yn y de, y menywod sydd ar frig y rhestrau a hynny heb fod angen mecanwaith penodol i’w gwthio nhw yno. Bethan Jenkins aeth â hi’n anrhydeddus yng Ngorllewin De Cymru, Leanne Wood yr un modd yng Nghanol De Cymru ac hefyd Jocelyn Davies yn Nwyrain De Cymru.