Shane Williams
Gyda’r Darbis ‘Dolig yn dod a therfyn i flwyddyn 2011, mae Caio Higginson yn taflu golwg dros y flwyddyn a fu, a’r goblygiadau sydd yn tarddu ohoni.

Ennill 9, colli 8 yw record y tîm cenedlaethol yn 2011 sydd yn berfformiad gweddol wrth ddiystyru ymateb hysterig y wasg.

Cwpan y Byd

Wedi’r Chwe Gwlad, isel oedd disgwyliadau’r genedl am obeithion Cymru yng Nghwpan y Byd. Ond efallai mai’r hyn rydym wedi’i ddysgu eleni, ac yn wir y wers sydd wedi’i dysgu i weddill rygbi’r byd, yw bod paratoi yn talu ffordd.

Nid fy mod yn awgrymu am eiliad nad oedd gweddill timoedd yn y gystadleuaeth wedi paratoi, er bod ambell i sylw o garfan Lloegr yn awgrymu’n wahanol! Ond roedd y manylder a’r ddisgyblaeth ym mharatoadau Cymru’n amhrisiadwy.

Pwy fyddai’n dychmygu y byddai rhewgelloedd Gwlad Pwyl yn profi mor effeithiol wrth baratoi Cymru i’r gystadleuaeth fawr? Ac mae Warren Gatland a’i griw wedi argyhoeddi gymaint yn y fenter nes eu bod yn barod i wneud y daith eto cyn cystadleuaeth  y Chwe Gwlad yn y flwyddyn newydd.

Heb os roedd steil eu chwarae wedi toddi calonnau pobol Seland Newydd ac roedd eu hymddygiad oddi ar y cae yn destun balchder i ni. Mae’r bygi golff ar yr M4 yn atgof pell bellach.

Ond gyda moelid Vincent Clerc y daeth ymgyrch Cymru oddi ar y cledrau.

Au revoir

Ffarweliwyd â Shane ar ddechrau’r mis, ond mae’n debyg y gallwn ffarwelio â nifer mwy o’n sêr yn 2012.

Gyda Mike Phillips, James Hook, Lee Byrne, Andy Powell a Craig Mitchell wedi arwyddo cytundebau tu allan i Gymru, mae problemau wedi codi ynglŷn â’u rhyddhau ar gyfer y daith nesaf i Wlad Pwyl.

A chyda Luke Charteris wedi cadarnhau ei fod yn mynd i Ffrainc y tymor nesa, a sibrydion fod Adam Jones a Gethin Jenkins yn cael eu denu dramor, gwaethygu bydd y sefyllfa.

Tra byddent, mwy na thebyg, yn sicrhau cymal yn eu cytundebau sydd yn eu rhyddhau i ddychwelyd i’r tîm cenedlaethol ar ddyddiadau gemau rhyngwladol, bydd y clybiau Ffrengig a Saesnig yn annhebygol o’u rhyddhau am yr wythnosau cyn hynny i gael paratoi gyda’r garfan genedlaethol.

Does dim amheuaeth fod y rhanbarthau Cymreig yn feithrinfeydd heb eu hail. A dyna oedd eu pwrpas pan aethpwyd ati  i’w creu, sef datblygu chwaraewyr ifanc a’u haeddfedu ar gyfer y tîm cenedlaethol. Ond bellach mae’n ymddangos nad ydynt yn medru atal cathod boliog Ffrainc rhag dwyn eu hufen.

Mae hyfforddwyr y rhanbarthau eisoes wedi dweud na allent feio’r chwaraewyr am lygadu cytundeb tu allan i Gymru am fod y goblygiadau ariannol gymaint yn fwy atyniadol.

Cytundebau canolog

Mae sôn ers nifer o flynyddoedd bellach am yr angen i Undeb Rygbi Cymru  gyflwyno ‘Cytundebau Canolog’ i’w prif chwaraewyr, ond does neb wedi gosod syniad pendant ar sut fyddai hynny’n gweithio.

Un peth sy’n sicr, hyd yn oed pe bai URC i helpu’n ariannol gyda chyflogau sêr y rhanbarthau, mae’n annhebygol y byddent yn medru dod yn agos i’r hyn a gynigir yn Lloegr ac yn bendant Ffrainc.

Yn sgil hyn byddai amryw o gwestiynau’n codi megis, ai’r Undeb fyddai’n penderfynu pa ranbarth fyddai’r chwaraewr yn mynd iddo? Beth hefyd fyddai’n digwydd i gyflog chwaraewr petai’n gyflogedig o dan gytundeb canolog ond yn colli ei le yn y garfan ryngwladol ac yn nhîm cyntaf ei rhanbarth?

Er i’r Gleision, Scarlets a Gweilch golli ar lwyfan Ewrop yr wythnos diwethaf, fe sicrhaodd y tri bwyntiau bonws am eu hymdrechion. Mae’r rhanbarthau yn gwneud yn rhyfeddol wrth ystyried yr anfantais ariannol sydd ganddynt o’i gymharu â rhai o’u gwrthwynebwyr Ewropeaidd.

Y sialens fwyaf sydd yn wynebu URC a rhanbarthau yn 2012 felly ydi’r angen i amddiffyn y nyth o chwaraewyr sydd gennym rhag hedfan i diroedd pell. Mae’r genedl gyfan yn parhau i ddangos balchder am ymgyrch Cymru yng Nghwpan y Byd eleni ac yn gobeithio fod modd i Gatland adeiladu arno.

Ond y mae peryg mae gwaddol Cwpan y Byd 2011 fydd siop ffenestr o gynnyrch Cymru i glybiau Ffrainc a Lloegr.

Warren Gatland
Gyda gêm ryngwladol olaf 2011 y tu ôl i ni, beth yw’r hyn yr ydym wedi dysgu o’r gêm honno?

Heb os fe wnaeth y rhanbarthau ddioddef ar y maes o ganlyniad i’r gêm ryngwladol. Cafwyd canlyniad arswydus i’r Gleision yn Nulyn tra bod Ravenhill wedi profi’n dalcen caled i’r Scarlets er iddyn nhw lwyddo i ennill pwynt bonws am eu hymdrechion.

Ond efallai mai’r rhwystr mwyaf anfanteisiol i’r rhanbarthau yw eu paratoadau ar gyfer gemau Cwpan Heineken y penwythnos yma. Wrth ystyried fod Munster wedi cychwyn y gêm yn erbyn y Gweilch gyda Paul O’Connell a Ronan O’Gara ar y fainc ddydd Sadwrn, roeddent yn gobeithio gorffwys y rhain cyn y gêm Gwpan Heineken yn erbyn y Scarlets yr wythnos yma. Mae’n glod i’r Gweilch orfodi iddynt ddod i’r cae i geisio adfer y canlyniad, a’u hatal rhag gwneud hynny.

Bu Warren Gatland ei hun yn ddi-flewyn ar dafod yn datgan mai am resymau ariannol y trefnwyd y gêm yn erbyn  Awstralia’r penwythnos diwethaf ac nad oedd y trefniant yn ddelfrydol o ran ffitrwydd a chyflwr corfforol y chwaraewyr.

Er hyn, ni allech amau  brwdfrydedd y chwaraewyr a gamodd i gae’r Mileniwm b’nawn Sadwrn diwethaf wrth gofio tacl Jamie Roberts a Toby Faletau. Ac ar ben hynny wrth gwrs roedd encore y dewin o’r Amman yn gyfle i’r genedl ffarwelio a’u harwr.

Ond wrth gwrs rhaid edrych ar sut mae’r rhanbarthau’n elwa o’r gêm ryngwladol yn erbyn yr Aussies. Heb y tri neu bedwar gêm arferol sydd yn digwydd yn ystod cyfres yr Hydref eleni, roedd yna dolc yn siŵr o fod yn incwm rygbi Cymru.

Felly wrth gwrs rhaid cadw mewn ystyriaeth mai er lles rygbi yng Nghymru yn gyffredinol fydd yr elw a wnaethpwyd o’r gêm ddydd Sadwrn, ac mae’n adnodd ariannol gwerthfawr i’r rhanbarthau.

Dyfodol

Felly er ein bod yn dal i chwilio am fuddugoliaeth yn erbyn un o fawrion hemisffer y de dan reolaeth Warren Gatland, mae yna bethau i’w dysgu o’r gêm yn erbyn Awstralia.

Er mor braf oedd gweld Shane Williams yn sgorio yn ei weithred olaf ar y llwyfan rhyngwladol, a galar meddwol y cefnogwyr yn diawlio ei henaint, mae yna ddigon o asgellwyr ifanc a chyffrous yng ngharfanau’r pedwar rhanbarth Cymreig a fydd yn gwthio am lefydd nes y Cwpan Byd nesa.

Ar frig agenda Gatland fydd dod o hyd i’r ‘Prop Ffactor’ nesa, ac yn fwy penodol y prop pen tynn nesa. Cafodd Scott Andrews fedydd tân yn erbyn y Crysau Aur, ond dyna’r awyrgylch gorau i ddysgu ynddo. Mae Adam Jones yn 30 mlwydd oed felly fe fydd angen aeddfedu’r genhedlaeth nesa o sgrymwyr dros y pedair blynedd nesa.

Mae’r hyfforddwr cenedlaethol wedi codi gwrychyn ambell gefnogwr wrth ddiystyru rhai propiau aeddfetach yn y rhanbarthau gan ganolbwyntio ar ieuenctid ar gyfer y dyfodol, ond mae’r polisi yma wedi gweithio mewn safleoedd eraill yn y garfan.

Erbyn hyn mae gan Gymru ddyfnder da o chwaraewyr ym mhob safle arall. Profwyd hynny’r penwythnos yma wrth ystyried fod Alun Wyn Jones a Luke Charteris wedi’u hanafu. Mae olynydd i Martin Williams sef Sam Warburton wedi ei arwisgo yn nhân Cwpan y Byd ac fel y nododd Gatland wedi’r gêm ddydd Sadwrn, Jamie Roberts yw’r hynaf o’r olwyr yn 25 mlwydd oed, nawr fod Shane Williams wedi ymddeol.

Felly’r bennod nesaf ym mhrosiect Gatland a’i dîm o hyfforddwyr yw datblygu’r genhedlaeth nesaf o bropiau!

Ydych chi yn siomedig ar ôl perfformiad llipa Cymru yn ystod y gêm gyfartal 16 – 16 yn erbyn Fiji nos Wener? Na phoener, dyw hi ddim cynddrwg a hynny – dyma rywbeth i godi eich calonnau.

“Mae hyn i weld yn digwydd i Gymru yn amlach na neb arall,” meddai Jonathan Thomas heddiw. A dyw e ddim yn anghywir…

Rhif 10: Yr Eidal 30 – 22 Cymru (Chwefror 18, 2003)

Dechrau blwyddyn anodd i Gymru dan eu hyfforddwr Steve Hansen. Dyma ail fuddugoliaeth yr Eidal ers ymuno gyda’r Chwe Gwlad, ac fe aeth Cymru yn eu blaenau i golli pob gêm yn y gystadleuaeth ar ôl hwn. Sgoriodd yr Eidal dair cais ond roedd y fuddugoliaeth bennaf ymysg y blaenwyr a doedd gan Gymru ddim meddiant werth son amdano.

Rhif 9: Cymru 16 – 30 Yr Ariannin (Tachwedd 10, 2001)

Does yna ddim byd yn bod gyda cholli yn erbyn yr Ariannin, ond roedd chwarae Cymru yn llawn gwallau, yn anobeithiol yn dactegol ac yn araf. Enillodd sêr y byd rygbi’r gynghrair, Iestyn Harris ac Anthony Sullivan, eu capiau cyntaf dros Gymru ond doedden nhw ddim yn gallu cael unrhyw effaith ar y gêm wrth i Felipe Contepomi sgorio 25 pwynt.

Rhif 8: Yr Eidal 23 – 20 Cymru (10 Mawrth, 2007)

Chwe Gwlad analluog arall, dan hyfforddiant Gareth Jenkins y tro yma, a cholli eto yn erbyn yr Eidal yn Rhufain. Roedd colli yn anoddach i’w lyncu ar ôl i Gymru gael cynnig gêm gyfartal ar blât gyda chic gosb yn yr eiliadau olaf. Ond ciciodd Jame Hook at yr asgell gan gredu fod yna amser ar ôl i chwarae, cyn i’r dyfarnwr chwythu ei chwiban ar gyfer diwedd y gêm. Wps!

Yr unig gysur i Gymru oedd maeddu Lloegr yng Nghaerdydd yr wythnos wedyn.

Rhif 7: Cymru 24 – 26 Canada (Tachwedd 10, 1993)

Enillodd Scott Quinnell ei gap cyntaf dros Gymru a sgoriodd y maswr Neil Jenkins wyth cic gosb. Ond ciciodd maswr Canada, Gareth Rees, 16 pwynt gan gynnwys gôl munud olaf er mwyn ennill y gêm i Ganada ar Barc yr Arfau. Dyma unig fuddugoliaeth Canada dros Gymru hyd heddiw.

Rhif 6: Lloegr 62 – 5 Cymru (Awst 3, 2007)

Cyfle i’r ddau dîm arbrofi cyn Cwpan y Byd oedd hwn, ond drwy yrru ail dim gwan i Twickenham roedd yr hyfforddwr Gareth Jenkins fel pe bai’n gwahodd chwalfa. Sgoriodd Lloegr naw cais i un gan Dwayne Peel, a sicrhau buddugoliaeth o faint hanesyddol dros eu gelynion pennaf. Gêm arbrofol ai peidio, fel Cymro dylai Gareth Jenkins wybod bod angen trin pob un o gemau Cymru yn erbyn Lloegr fel ffeinal Cwpan y Byd. Bydd Cymru yn chwarae Lloegr cyn Cwpan Rygbi’r Byd eto’r flwyddyn nesaf… gobeithio na fydd Warren Gatland yr un mor ffôl.

Rhif 5: Cymru 13 – Gorllewin Samoa 16 (Hydref 6, 1991)

“Diolch byth nad oedden ni’n chwarae Samoa gyfan,” meddai ryw gefnogwr ffraeth ar ôl yn gêm yma. Cafodd y gêm boenus ei chwarae ar Barc yr Arfau yn ystod Cwpan Rygbi’r Byd 1991.

Sgoriodd y ddwy ochor ddau gais yr un, ond Samoa gipiodd y fuddugoliaeth enwog ac ers hynny mae Cymru wedi ei chael hi’n anodd maeddu timau’r Môr Tawel. Collodd y tîm yn erbyn Samoa eto yn 1999, ond o leiaf aethon ni drwodd y tro yna!

Rydym ni’n chwarae Samoa a Fiji yng Ngwpan Rygbi’r Byd y flwyddyn nesaf. Duw a’n helpo ni.

Rhif 4: Cymru 34 – 38 Fiji (Medi 29, 2007)

Os oeddech chi’n meddwl bod nos Wener yn wael, o leiaf wnaethon nhw ddim colli’r gêm, a chael eu cywilyddio ym mhencampwriaeth rygbi mwyaf y byd. Yn gêm olaf Gareth Jenkins wrth y llyw, collodd Cymru eu pennau’n llwyr, a chwarae’r union fath o gêm agored, gyflym oedd Fiji yn ei ffafrio. Sgoriodd Cymru pum cais a Fiji pedwar, ond cafodd Cymru eu cosbi am ddiffyg disgyblaeth ac roedd cais munud olaf gan Fiji yn ddigon i selio’r fuddugoliaeth.

Mae’n debyg mai hon oedd un o’r gemau rygbi orau erioed, ond doedd hynny ddim yn gysur o gwbl i gefnogwyr Cymru oedd wedi teithio i Nantes.

Rhif 3: Cymru 9 – 15 Romania (Rhagfyr 10, 1988)

Dyma oedd y tro cyntaf i Gymru golli gartref i dîm y tu allan i’r ‘wyth uchaf’ yn y byd. Sgoriodd canolwr Cymru, John Devereux, gais. Ond doedd Cymru, dan arweiniad eu capten y maswr Jonathan Davies, ddim yn gallu ymdopi gyda disgyblaeth a threfn eu gwrthwynebwyr. Ymunodd Jonathan Davies gyda thîm rygbi’r gynghrair Widnes pedair wythnos yn ddiweddarach.

Rhif 2: Awstralia 63 – 6 Cymru (21 Awst, 1991)

Gêm arall o gyfnod tywyll yn hanes Cymru. Dyma oedd y chwalfa fwyaf yn hanes Cymru ar y pryd. Roedd yna hollt yn nhîm Cymru ac mae’n debyg bod y chwaraewyr wedi dechrau cwffio ymysg ei gilydd yng nghlwb rygbi Ballymore ar ôl y gêm. Ymddiswyddodd hyfforddwr Cymru, Ron Waldron, ar sail problemau iechyd yn syth ar ôl y daith.

Yr unig gysur i Gymru oedd eu bod nhw wedi colli o fwy o bwyntiau, 71 – 8, yn erbyn tim New South Wales cyn chwarae Awstralia gyfan.

Rhif 1: De Affrica 96 – 13 Cymru (Mehefin 29, 1998)

Dyma’r grasfa fwyaf y mae Cymru wedi ei dioddef hyd heddiw. Sgoriodd De Affrica bedwar cais yn naw munud cyntaf yr ail hanner. Agorodd y tîm saith cais arall yn ugain munud olaf y gêm ac fe fyddwn nhw wedi pasio 100 pwynt pe na bai asgellwr De Affrica wedi gollwng y bel yn yr eiliadau olaf. Dywedodd hyfforddwr y Boks ar y pryd, Nick Mallett, mai Cymru oedd y “tîm rhyngwladol gwaethaf iddo ei weld erioed”. Yr unig bethau da yn y gêm i Gymru oedd cap cyntaf Stephen Jones a phenodi Graham Henry yn hyfforddwr yn dilyn y chwalfa.

Mae Awstralia yn gallu ymddangos yn wlad eitha’ diflas. Mae’n siŵr ei fod o’n le hyfryd i fyw (mae’r tywydd yn sicr yn neisiach na fan hyn). Ac maen nhw’n sicr yn bencampwyr ym myd chwaraeon (fel y bydd Cymru yn ei ddarganfod eto fory mae’n siŵr).

Na, y broblem yng nghyd destun chwaraeon yw bod Awstralia yn fersiwn o Loegr nad ydan ni’n ei gasáu. Dw i’n credu y byddai’n well gan bron i bob un o gefnogwyr Cymru guro Seland Newydd, neu De Affrica, neu Loegr, neu hyd yn oed Ffrainc ac (yn ddiweddar) Iwerddon nag curo Awstralia. Does dim cymaint â hynny o bleser i’w gael wrth eu curo nhw a fyddai’n sicr ddim yn boddi fy ngalar os ydan ni’n colli yfory (o lai nag 20 pwynt o leia’).

Mae’n siŵr eu bod nhw’n teimlo yn union yr un fath am Gymru. Does gyda ni ddim byd yn erbyn ein gilydd. Warm-up ydan ni ar gyfer prif fusnes y daith, sef rhoi chwip-din go iawn i Loegr.

Efallai bod hynny i ryw raddau yn esbonio pam mai dim ond 50,000 o docynnau sydd wedi eu gwerthu ar gyfer y gêm yfory.

Rheswm arall, mae’n siŵr, yw’r gost. Dydw i ddim am dalu £100 i fi a fy nghariad/cyfaill weld Cymru yn cael crasfa. Fyddai’n well gen i wylio ar y teledu manylder uchel o gytre’ am ddim na thalu ffortiwn i wylio ar Deledu Mwya Prydain™ yn Stadiwm y Mileniwm.

Rheswm arall, mae’n siŵr, ydi bod Cymru yn cael eu maeddu bron bob tro. Efallai bod Warren Gatland yn credu bod herio’r tair gwlad ddeheuol mor aml â phosib am wneud Cymru yn well tîm (dwi’m yn gweld unrhyw dystiolaeth i gefnogi’r ddamcaniaeth yna eto). Ond y gwir reswm dros ymweliad blynyddol cewri’r de ydi ei fod o’n gwneud llwyth o arian i URC. Y broblem yw bob y patrwm cyfarwydd o godi gobeithion cyn eu chwalu yn dechrau mynd yn undonog.

A hyd yn oed pe bai ni’n maeddu Awstralia yfory, sy’n digwydd bob hyn a hyn (yn wahanol i gemau De Affrica a Seland Newydd), dydw i ddim ddigon naif bellach i greu y byddai’r fuddugoliaeth yn esgor ar ryw oes aur newydd i rygbi Cymru.

Efallai y byddai’n well pe bai pob un o gewri’r de yn ymweld bob tair blynedd, ac yn mynd ar daith go iawn o’r wlad, gan chwarae sawl rhanbarth ar hyd y ffordd. O leia’ wedyn byddai gan y gemau ryw fath o bwysigrwydd hanesyddol, yn gofiadwy, ac yn adeiladu i uchafbwynt. Ond diwedd y gân yw’r geiniog amwn i.

Fel y mae hi, dyw ymweliad blynyddol y Qantas Wallabies ddim yn cydio yn y dychymyg. Efallai flwyddyn nesa’.

Ar ddydd Mercher y 27ain o Hydref fe aeth dros 25ain o ddarpar ddyfarnwyr ifanc i glwb rygbi Cwins Caerfyrddin i fynychu cwrs lefel 1 dyfarnu rygbi dan arweiniad Nigel Owens.

Roedd y cwrs, y cyntaf o’i fath i’w cynnal trwy gyfrwng y Gymraeg, wedi ei threfnu gan gynllun Llwybrau i’r Brig Urdd Gobaith Cymru. Fel rhan o’r cwrs un dydd, fe gafodd yr ymgeiswyr trosolwg o reolau’r gêm, a oedd yn cynnwys eglurhad o sefyllfaoedd mwyaf cymhleth a alla’u hymddangos ar y cae rygbi a chyfle euraidd i holi un o ddyfarnwyr rygbi gorau’r byd.

Roedd nifer y bobol ddaeth i’r cwrs yn profi’r angen am gyrsiau hyfforddi drwy gyfrwng y Gymraeg. Yn wir mae Nigel Owens ei hun yn esiampl o ddyfarnwr sydd yn dyfarnu a chyfathrebu gyda chwaraewyr trwy’r ddwy iaith ar y maes rygbi.

“Mae cyfle i ni fel yr Urdd i greu pwll o wirfoddolwyr ifanc i gyfranogi fel dyfarnwyr yn gemau rygbi’r Urdd yn y dyfodol,” meddai Kelly Anderson, Swyddog Datblygu Ieuenctid Penfro.

“ Hefyd, roedd  hwn yn gyfle gwych i ennill cymhwyster mewn awyrgylch anffurfiol. Gobeithio y gallwn ni gynnig y cwrs yma’r flwyddyn nesaf hefyd, a hoffwn ddiolch yn fawr i Nigel Owens am ei gyfraniad tuag at y cwrs.”

Dyfrig Morgan, Cyfarwyddwr Ieuenctid Llwybrau i’r Brig

Nigel Owens yn trafod dyfarnwyr ifanc

Gêm anoddaf Nigel Owens

Y cam cyntaf i ddod yn ddyfarnwr

Catrin a Ceris yn trafod rygbi merched

Nigel Owens yn gosod cwestiwn i’r dosbarth

Yn ôl John Osmond o’r Sefydliad Materion Cymreig, mae’n rhaid dod i delerau â’r Cymoedd er mwyn deall Cymru gyfan. Dyma ddyfyniad o’i erthygl ar clickonwales.org …

Yn ôl yn 1921, rhoddodd Syr Alfred Zimmern, Athro cyntaf Gwleidyddiaeth Ryngwladol yn Aberystwyth, anerchiad enwog i’r Gymdeithas Gambriaidd yng Ngholeg yr Iesu Rhydychen. O dan y teitl Impressions of Wales, roedd yn cynnwys yr haeriadau hyn:

“Nid yw Cymru’r dwthwn hwn yn gymuned. Nid oes un Gymru; y mae tair … y mae’r Gymru Gymraeg; y mae’r Gymru ddiwydiannol, neu, fel y byddaf i weithiau’n synied amdani, y Gymru Americanaidd; ac mae’r Gymru ddosbarth uwch, neu’r Gymru Seisnig. Mae’r tair hon yn cynrychioli mathau gwahanol a thraddodiadau gwahanol. Y maent yn symud i gyfeiriadau gwahanol ac, os bydd y tair yn goroesi, nid ydynt yn debygol o ail-uno byth.”

I ba raddau y mae’r dadansoddiad yma’n gywir? I ba raddau y mae’n parhau’n berthnasol yn ein hoes ni, dair cenhedlaeth yn ddiweddarach? A yw’r tri rhanbarth Cymreig a nododd Zimmern yn parhau ar wahân ac yn “symud i gyfeiriadau gwahanol”? Wedi’r cyfan, mae gan bob gwlad ei rhanbarthau a’i rhaniadau. A yw Cymru rywfodd yn unigryw gyda thri rhanbarth anghymarus – yn yng ngeiriau Zimmern “yn symud i gyfeiriadau gwahanol” – i’r fath raddau nes bod unoliaeth uwch yn amhosib? A yw’r Cymoedd – y Gymru Americanaidd yn ôl darlun Zimmern – yn rhwystr anorfod i undod cenedlaethol?

Cafodd dadansoddiad Zimmern ei gadarnhau’n fras, er yn fwy dadansoddol, gan astudiaeth Denis Balsom o etholiadau yng Nghymru, yn 1979. Deilliodd honno ar yr hyn a ddaeth yn hysbys dan yr enw Model y Tair Cymru. Roedd yn rhannu Cymru’n dair ardal wleidyddol glir, wedi’u seilio ar yr atebion i ddau gwestiwn mewn arolwg; “A ydych fel rheol yn eich ystyried eich hunan yn Gymreig, yn Brydeinig, yn Seisnig, neu’n rhywbeth arall?” ac “A ydych chi’n siarad Cymraeg?” O fapio’r atebion hyn yn ddaearyddol, cafwyd tair ardal.

Roedd y gyntaf, a alwyd yn Fro Gymraeg gan yr ymchwilwyr – Cymru Gymraeg Zimmern – yn cynnwys y gogledd-orllewin a pherfeddwlad y gorllewin a’r canolbarth. Yma, Plaid Cymru sy’n gosod yr agenda wleidyddol ac, er nad yw’n ennill pob etholiad, i raddau helaeth yn penderfynu pa blaid sy’n ennill. Yr ail ardal yw’r Cymoedd, sy’n cael ei diffinio gan faes glo de Cymru, ‘Cymru Americanaidd’ Zimmern. Dyma gadarnle etholiadol y Blaid Lafur, a ddefnyddiodd i estyn allan i dra-arglwyddiaethu tros wleidyddiaeth Cymru am lawer o’r 20fed ganrif. I raddau helaeth mae wedi cilio’n ôl iddi erbyn hyn. Y drydedd ardal, a alwyd gan ymchwilwyr 1979 yn Gymru Brydeinig yw’r gweddill annelwig – glannau’r de-ddwyrain a’r gogledd-ddwyrain, Sir Benfro, a’r rhannau o ganolbarth Cymru sy’n ffinio â Lloegr.

Cafodd y term Cymru Americanaidd ei ddefnyddio gan Zimmern ac, yn ddiweddarach, gan yr hanesydd Gwyn Alf Williams, oherwydd y mewnfudo anferth a fu i’r Cymoedd yn anterth y diwydiant glo. Dim ond yn yr Unol Daleithiau y cafwyd symud poblogaeth tebyg i’r hyn a fu yno rhwng yr 1880au a’r Rhyfel Byd Cyntaf, o’r Gymru wledig ac o Loegr, Iwerddon a gweddill y byd.

Cafodd y tebygrwydd i’r Unol Daleithiau hefyd ei godi mewn erthygl graff yn rhifyn diweddaraf Llafur, cyfnodolyn hanes pobl Cymru …. mae Daryl Leeworthy, myfyriwr doethuriaeth yn Adran Hanes Prifysgol Abertawe, wedi sgrifennu papur disglair yn cymharu cymunedau glofaol y Cymoedd a Cape Breton (ar lannau dwyreiniol pellaf Canada) ar droad yr 20fed ganrif, Miners on the Margins: Characterising South Wales and Cape Breton as an Industrial Frontier, 1880-1939.

Mae wedi dod o hyd i nifer rhyfeddol o gyfatebiaethau rhwng y ddwy gymuned sydd, i mi, yn creu dealltwriaeth bwysig o natur sylfaenol y Cymoedd ac, yn y pen draw, pam nad ydyn nhw’n rhanbarth ar wahân o Gymru. Achos mae’r syniad o fod ar wahân, o fod yn ‘rhywbeth arall’ yn ei hanfod yn greadigaeth sy’n cael ei gosod o’r tu allan, gan ganolfan fetropolaidd y diwylliant. Y gwir yw nad oedd gan bobol y Cymoedd unrhyw ddewis ond datblygu’n annibynnol, i’w creu (ac yn awr i’w hail-greu) eu hunain ar eu telerau eu hunain. Trwy eu cymharu gyda’r gymuned lofaol yn Cape Breton, a oedd yn datblygu fwy neu lai yr un pryd ac ar yr un cyflymder, mae Leeworthy yn eu gweld yn ardal  ffin – frontier – ddiwydiannol, sy’n cael ei ddiffinio ganddo fel hyn:

“… rhanbarth – maes glo yn fwyaf amlwg – sydd ymhell oddi wrth ddylanwadau canolfan fetropolaidd ac sydd felly yn creu ei hunaniaeth ei hun, ei ffurfiau diwylliannol ei hun, a’i sefydliadau ei hun. Er hynny, lled-annibynnol yw ardal y ffin ddiwydiannol, oherwydd ei bod yn ddarostyngedig i alwadau o’r tu allan, sef y gyfundrefn ddiwydiannol gyfalafol y bu llawer yn ardal y ffin ddiwydiannol yn ymladd yn ei herbyn. Yn yr ystyr hwnnw, felly, mae ardal y ffin ddiwydiannol yn hunaniaeth y mae pobol yr ardal yn ei chreu a’i hail-greu genhedlaeth ar ôl cenhedlaeth. Mae’n ffynhonnell i ddiwylliant gwrth-hegemonaidd ond sy’n dibynnu ar farchnadoedd o’r tu allan er mwyn goroesi yn rhanbarth diwydiannol.”

Aiff Leeworthy yn ei flaen i ddarlunio’r syniad craff hwn trwy drafod sut y cafodd rygbi ei fabwysiadu gan gymunedau glofaol y Cymoedd a Cape Breton. Yn y ddau achos, roedden nhw wedi cipio a newid gêm ddosbarth uwch gyda’i moesoldeb ei hun (amaturiaeth er enghraifft) i fod yn gêm a oedd o ddifri’n adlewyrchu eu hunaniaeth ddosbarth gwaith eu hunain. Roedd rygbi yn benodol yn ddeniadol oherwydd ei bod yn ei hanfod yn gorfforol, nodwedd uchel ei pharch.

Mae Leeworthy yn caniatáu inni weld, hefyd, sut yr oedd cymunedau’r Cymoedd, yn arbennig, yn codi uwchben y syniad bod eu diwylliant dosbarth gwaith wedi ei seilio ar lafur corfforol. Yma hefyd mae ei syniad o ‘frontier’ diwydiannol yn ddefnyddiol:

“ …. roedd y duedd yn ne Cymru ac ychydig yn ddiweddarach yn Cape Breton i ddatblygu llyfrgelloedd pwll a’r Stiwtiau gwych yn ail-drefnu sylfaenol ar berthnasau cymdeithasol. Wedi’r cyfan, gwerthoedd hanfodol ddosbarth canol oedd rhoi gwerth ar wybodaeth a llwyddiant ymenyddol. Roedd y ffaith bod gweithwyr wedi meddiannu’r syniad o allu ymenyddol a’i droi i’w byd eu hunain yn dangos pa mor ddiffygiol yw’r persbectif fetropolaidd ac yn tanlinellu gwerth gweld diwylliant o safbwynt y ‘frontier’ diwydiannol …”

Felly, beth am y Cymoedd heddiw, cymuned lofaol hanesyddol heb lo? Wel, yn syml, mae pobol y Cymoedd yn amsugno Cymru, tra bod gweddill Cymru yn amsugno’r Cymoedd. Yn rhifyn nesaf Agenda (cylchgrawn y Sefydliad), byddwn yn adrodd am ymchwil ddiddorol iawn a wnaed yng Nghaerffili sy’n dangos mai’r rheswm pennaf o lawer pam fod rhieni Saesneg eu hiaith yn anfon eu plant i ysgolion cyfrwng Cymraeg yw eu hawydd i uniaethu â diwylliant Cymru. Ac, wedi’r cyfan, onid yw Cymru gyfan wedi mabwysiadu rygbi yn gêm genedlaethol iconig? Efallai bod Cymru gyfan yn ‘frontier’ diwydiannol.

Mae gan Golwg360 gytundeb i gyhoeddi erthyglau achlysurol o wefan y Sefydliad Materion Cymreig. Mae fersiwn ychydig llawnach o’r erthygl hon ar www.clickonwales.org/2010/10/the-valleys-as-an-industrial-frontier

Ifan Morgan Jones sy’n dweud y dylai Undeb Rygbi Cymru geisio cadw gafael ar Warren Gatland…

Wrth i Gwpan y Byd Rygbi 2011 agosáu mae yna gryn dipyn o ddyfalu ynglŷn â dyfodol hyfforddwr Cymru, Warren Gatland.

Mae cytundeb y dyn o Seland Newydd yn dod i ben bryd hynny ac mae o wedi lled awgrymu y bydd o’n dychwelyd i Seland Newydd.

Hyfforddwr presennol Gleision Caerdydd, Dai Young, yw’r ffefryn i gymryd ei le ar hyn o bryd ar ôl disgwyl ei dro yn amyneddgar.

Mae disgwyl i Gatland benderfynu a ydi o’n mynd i adael y wlad yn reit fuan, tuag adeg y gemau nesaf ym mis Hydref mae’n siŵr. Y cwestiwn wedyn ydi i ba raddau y dylai Undeb Rygbi Cymru fynd ati i geisio ei gadw.

Wedi’r cwbl, heblaw am lwyddiant cynnar Camp Lawn 2008, dyw Cymru heb ddisgleirio o dan ei oruchwyliaeth. Ar ôl cyfnod o edrych fel pe baen nhw’n barod i herio rhai o dimau’r Tair Gwlad, maen nhw wedi mynd am yn ôl ac yn gorfod crafu buddugoliaethau lwcus yn erbyn timau fel yr Alban.

Dyma bwt diddorol oddi ar flog yr Hogyn o Rachub ynglŷn â sefyllfa Gatland:

Petai Cymru’n cael gemau siomedig yn yr hydref, Chwe Gwlad annigonol, a Chwpan y Byd gwael – o ran canlyniadau, sef y peth pwysig – fe allai rhywun ddadlau o bosib bod cyfnod Gatland wrth y llyw wedi bod yn anfoddhaol ar y cyfan, er gwaethaf y Gamp Lawn gychwynnol yn 2008. Ond erbyn hynny gallai fod wedi arwyddo cytundeb newydd a gallai Cymru fod yn styc efo rheolwr sydd ddim wedi gwneud y job gystal ag y dylai gyda’r adnoddau sydd ganddo.

Yn ôl i Seland Newydd

Mae’n wir nad ydi Warren Gatland wedi gwneud cystal â’r disgwyl (er bod yna beryg o danbrisio Camp Lawn 2008 yn sgil llwyddiant 2005).

Ond fy marn i yw y dylai Undeb Rygbi Cymru wneud popeth o fewn eu gallu i’w gadw. Mae o’n hyfforddwr gwych, hyd yn oed os nad ydi’r canlyniadau wedi adlewyrchu hynny bob tro.

Y gwirionedd trist yw ei bod hi’n dasg anoddachhyfforddi Cymru nag hyfforddi Lloegr, Seland Newydd, Ffrainc, De Affrica neu Awstralia.

Does gan yr hyfforddwr ddim yr un gronfa o chwaraewyr, does dim yr un dyfnder yn y sgwad, does dim yr un adnoddau ariannol, a dyw’r wlad na’r chwaraewtr ddim yn meddwl eu bod nhw’n mynd i ennill.

Fel gwlad rydym ni’n tueddu i wneud yn well na’r disgwyl ond ar ddiwedd y dydd mae unrhyw hyfforddwr sy’n dod yma yn gorfod gwneud ei orau gydag adnoddau digon prin.

Edrychwch ar Graham Henry. Fe gafodd o’r sac ar ôl cyfres o ganlyniadau trychinebus gyda Chymru ond fel hyfforddwr Seland Newydd mae o newydd eu harwain nhw at fuddugoliaeth ym mhencampwriaeth y Tair Gwlad heb golli’r un gêm.

Wnaeth Graham Henry ddim troi o fod yn hyfforddwr gwael i un da dros nos ar ôl gadael Cymru am ei famwlad.

Pe na bai Undeb Rygbi Cymru yn llwyddo i gadw Gatland, fe fyddai’n siŵr o fod yn ffefryn i olynu Graham Henry yn hyfforddwr ar y Crysau Duon.

Dwi’n siŵr y byddai’n gwneud llwyddiant mawr o hynny, a ninnau, fel arfer, heb symud modfedd ac yn cicio ein hunain am adael iddo fynd.

Ifan Morgan Jones sy’n dweud bod angen newidiadau sylfaenol i rygbi hemisffer y gogledd os ydan ni am ddal i fyny gyda chewri hemisffer y de…

Ddrwg gen i darfu ar yr holl bêl-droed.

Ond os allech chi dynnu eich llygaid oddi ar Slofenia ac Algeria am eiliad (mae’n anodd dw i’n gwybod), roedd yna gemau rygbi yn cael eu chwarae penwythnos yma.

Yn anffodus doedden nhw ddim yn lot mwy o hwyl i’w gwylio. Os nad ydach chi’n gwybod y sgor, ‘look away now’. A pheidiwch byth ag edrych yn ôl.

Fe gollodd Lloegr 27-17 yn erbyn Awstralia, ac fe gafodd Iwerddon eu dinistrio 66-28 yn erbyn Seland Newydd.

Roedd hyd yn oed Ffrainc, gobaith mawr hemisffer y gogledd yn y Cwpan y Byd flwyddyn nesaf, wedi colli 42-17 yn erbyn y Boks.

Dim ond yr Alban, a faeddodd Pumas yr Ariannin yn Tucuman, oedd yn llwyddiannus.

Paratoi am Gwpan y Byd

Yr un hen stori felly. Dyw timau hemisffer y gogledd ddim yn gallu maeddu’r tri mawr o’r de gartref nac oddi cartref.

Yr unig gwestiwn penwythnos yma, pan fydd Cymru yn wynebu Seland Newydd, yw pa fath o grasfa fydd hi?

Crasfa barchus (tua 10 pwynt?), ynteu uffar o grasfa (30 pwynt neu fwy)?

Yn ôl yr hyfforddwyr sy’n trefnu’r teithiau yma i hemisffer y de mae’n rhaid chwarae’r timau gorau yn y byd os ydi timau hemisffer y gogledd am wella.

Ond dw i ddim yn meddwl ei fod o’n mynd i wneud y tric. Rydan ni wedi dioddef crasfa ar ôl crasfa yn eu herbyn nhw ers tua chan mlynedd a dyn ni heb wella dim.

Gobaith mawr Cymru yng Nghwpan y Bydd ydi dianc o’r grŵp, ac yna ennill yn rownd yr wyth olaf os ydan ni’n wynebu tîm o Ewrop.

Ac yna colli gyda chrasfa barchus (wele uchod) unwaith ydan ni’n dod ar draws un o dimau’r Tri Nations.

Efallai y dylai Warren Gatland fod wedi trefnu taith yr haf i ynysoedd Samoa a Fiji yn lle. Hyd y gwela’ i nhw fydd yn penderfynu a ydi Cymru yn cael Cwpan y Byd i’w hanghofio ai peidio.

Tywydd garw

Mae’n amlwg i mi erbyn hyn fod yna rywbeth eithaf sylfaenol yn gyfrifol am y gwahaniaeth rhwng hemisffer y gogledd a’r de.

Roedd proffesiynoldeb rygbi i fod i ddatrys y broblem, ond tydi o ddim wedi gwneud.

Dim yr hyfforddwyr sydd ar fai – dwi’n siŵr y bydd Warren Gatland yn efelychu Graham Henry ryw ddydd fel hyfforddwr rhwystredig Cymru sy’n troi’n hyfforddwr llwyddiannus i’r Crysau Duon.

Na, mae’n amlwg fod yna broblemau dyfnach fan hyn – pethau sydd heb newid ers 100 mlynedd.

Un o’r rheini dw i’n meddwl ydi’r tywydd. Mae’n amlwg bod chwarae yn y gwynt a’r glaw yn arafu ein gem rygbi ni yma yn hemisffer y gogledd.

Ydi, mae timau hemisffer y de hefyd yn chwarae yn ystod eu gaeaf nhw. Ond mae eu gaeafau nhw yn llawer sychach a cynhesach na’n rhai ni.

Mae rygbi Ewrop fel arfer yn gwella’n amlwg unwaith mae pethau’n dechrau cynhesu tua diwedd y tymor. Mae yna gyfle i chwaraewyr redeg gyda’r bel heb gael eu harafu gan yn y mwd.

Y cam cyntaf felly fyddai i symud y tymor rygbi i’r ha’.

Fyddai hyn ddim yn beth drwg i’r cefnogwyr chwaith – fyddai rygbi ddim yn cystadlu gyda phêl droed, a byddai’n fwy o hwyl cefnogi’r tim yn eich shorts nac yn rhewi’n gorn mewn eirlaw.

A gyda’r cae’n galetach byddai’n haws rhedeg, a gyda’r bel yn llai gwlyb fe fyddai’n hawdd ei ddal. Dw i’n credu y byddai safon y chwarae yn gwella’n sylweddol.

Digon o bosib i ddechrau cystadlu ar yr un lefel a mawrion hemisffer y de.

Super

Mantais mawr arall chwaraewyr hemisffer y de dros y gogledd yw bod eu timau rhanbarthol gorau yn chwarae ei gilydd yn gyson.

Yn Ewrop mae gan y gwledydd Celtaidd, Lloegr a Ffrainc eu cynghreiriau eu hunain a dim ond yn y Cwpan Heineken mae’r clybiau gorau yn wynebu ei gilydd.

Yn Super 14 (15 flwyddyn nesa’) hemisffer y de mae’r clybiau gorau yn y byd yn wynebu ei gilydd wythnos ar ôl wythnos yn ystod y tymor.

Dwi’n siŵr y byddai gem Caerdydd neu’r Gweilch yn elwa ar chwarae timoedd o safon Toulouse, Leicester a Munster bob wythnos yn hytrach nag unwaith neu ddwywaith y tymor.

Fe fyddai hefyd yn denu mwy o dorf cael gweld eich clwb chi’n chwarae yn erbyn timoedd mwy egsotig o wledydd pell na wynebu Dreigiau Casnewydd Gwent neu Connacht am y canfed tro.

Y gêm genedlaethol?

Mae poblogaeth Cymru yn fach o’i gymharu gyda gwledydd rygbi mawr y byd ond mae’r boblogaeth sy’n chwarae rygbi yn llai fyth.

Yn ôl y ffigyrau sydd gen i o’m blaen i mae yna tua 40,000 o chwaraewyr rygbi cofrestredig yng Nghymru, o’i gymharu gyda thua 140,000 yn Seland Newydd, gwlad fach arall.

Tan fod mwy o ymdrech yn cael ei wneud i ddatblygu mwy o chwaraewyr o oed ifanc fe fydd yna ddiffyg cryfder mewn dyfnder yn y sgwad genedlaethol.

Wrth gwrs, byddai newid y tymor rygbi i’r haf yn debygol o ddenu mwy o blantos ifanc sydd ddim yn hoffi rhynnu yn y mwd am ddwy awr bob penwythnos.

A byddai cyflwyno’r gêm i’r 600,000 o bobol sy’n byw yng ngogledd Cymru hefyd yn ddechrau da, hefyd.

Efallai bod newidiadau mawr fel hyn yn ymddangos yn annhebygol o ddigwydd. Ond rydw i wir yn dechrau meddwl mai dim ond newidiadau mawr, sylfaenol fel hyn fydd yn gweithio.

Fel arall, can mlynedd arall o gael ein chwalu gan Seland Newydd sy’n ein disgwyl ni…

Euros Lloyd sy’n dweud fod rhaid i Gavin Henson ddewis rhwng rygbi a bywyd y seleb…

Teg dweud fod gen i deimladau cymysg iawn wrth glywed bod Gavin Henson yn bwriadu dychwelyd i chwarae rygbi’r tymor nesaf.

Ers i Gavin Henson ddod i’r amlwg ar y lefel rhyngwladol yn 2005 – yn dilyn y dacl yna ar Matthew Tait, ac wrth gwrs y gic holl bwysig i ennill y gêm – mae wedi tyfu’n un o sêr mwyaf rygbi Cymru.

Dim ond un gêm mae Cymru wedi ei cholli ym Mhencampwriaeth y Chwe Gwlad gyda Henson yn dechrau ac fe wnaeth o chwarae rhan allweddol yng Nghamp Lawn 2005 a 2008.

Pan mae o’n chwarae ar ei orau, Henson yw canolwr gorau’r byd. Y broblem fawr i’r Gweilch ac i Gymru yw nad yw Henson bob tro ar ei orau, ac yn anffodus mae ei berfformiadau disglair wedi prinhau dros y blynyddoedd diwethaf.

Mae yna ddiffyg cysondeb yn safon ei chwarae ac mae gweld cymaint o ddawn yn mynd ar goll yn beth rhwystredig iawn i gefnogwyr y Gweilch a Chymru.

Wrth gwrs mae o wedi bod yn anffodus o ran anafiadau, ac mae nhw wedi effeithio ar ei yrfa. Byddai hyn yn broblem i unrhyw chwaraewr sy’n gyson anlwcus gyda’i ffitrwydd.

Ond nid yr anafiadau yw’r broblem fwyaf – tu hwnt i’r cae rygbi mae Gavin Henson yn troi’n Mr Church.

Y bywyd seleb hwnnw sydd wedi ei atal rhag bod yn un o chwaraewyr mwyaf dylanwadol ei genhedlaeth.

Gobeithion Gatland

Mae pawb yn gwybod bod Gatland yn awyddus iawn i weld Henson yn dychwelyd i greu  partneriaeth yn y canol gyda Jamie Roberts.

Mae’n rhaid i mi gyfaddef, mewn byd delfrydol, dyna fyddai fy newis i Gymru hefyd.  Ar eu gorau,  fe fyddai’r ddau yn dychryn unrhyw dîm yn y byd.

Fel rhywun oedd yn edmygu gallu Henson fel chwaraewr, rwy’n gobeithio y bydd Gav yn dychwelyd i’r gêm ar ei orau gan roi hwb i obeithion Cymru ar gyfer Cwpan y Byd 2011.  Dyw Henson ddim wedi chwarae yng Nghwpan y Byd, ac fe fyddai’n bechod iddo golli’r cyfle.

Ond ni all Warren Gatland a Chymru osod eu holl obeithion ar chwaraewr a oedd unwaith yn berfformiwr o’r safon uchaf, ond sydd bellach heb gael ei weld ar y cae rygbi ers dros flwyddyn.

Pan fydd Henson yn dychwelyd, a fydd y chwaraewr amryddawn yn gallu aildanio ei yrfa? A fydd Henson yn gallu ymdopi yn gorfforol gyda chwarae rygbi’n gyson unwaith eto? A fydd yn gallu ymdopi’n feddyliol gyda’r pwysau a’r disgwyliadau a fydd arno i berfformio’n dda?

Does dim sicrwydd bod ganddo’r chwant, yr ymroddiad na’r gallu i chwarae ar y lefel uchaf unwaith eto.

Dim ond 28 oed yw Henson, ac mae ganddo’r amser i ddod ‘nôl i’r gêm.  Er hynny, fe fydd rhaid iddo ganolbwyntio’n llwyr ar fod yn chwaraewr rygbi ac nid yn seleb sy’n enwog am ei berthynas gyda Charlotte Church.

Mae’n rhaid i Henson gofio iddo ddod yn enwog yn y lle cyntaf am ei ddawn chwarae rygbi. Cyn iddo gyhoeddi yn swyddogol ei fwriad i ddychwelyd i’r gêm, fe ddylai feddwl yn ddwys am beth sy’n bwysig iddo.

Chwarae rygbi neu enwogrwydd? Gavin Henson ta Mr Church?